Interview

Film & food

Door Miriam van Ommeren
5 oktober 2009

Tekst: Miriam van Ommeren

Films met voedsel in de hoofdrol zijn geen nieuw verschijnsel, maar lijken de laatste jaren wel aan populariteit te winnen; denk bijvoorbeeld aan het recente succes van de animatiefilm Ratatouille (2007) waarin een rat de keuken van een Frans restaurant overneemt. De Optimist sprak met Helen Westerik, ‘filmfood’-deskundige, schrijfster en beheerder van de website cinematickitchen.com, over culinaire films en voedsel als sociaal smeermiddel.

Wanneer je de gemiddelde filmliefhebber vraagt naar een klassieke eetfilm is de kans groot dat hij of zij komt aanzetten met La Grande Bouffe (1973) of The Cook, the Thief, his Wife and her Lover (1989). Helen Westerik geeft juist de voorkeur aan films waarin eten eigenlijk een bijrol speelt: “Zo vind ik Goodfellas een betere eetfilm dan Chocolat, niet in de laatste plaats omdat Chocolat een sentimentele draak is.”
Westeriks fascinatie met culinaire films begon een jaar of twee geleden, toen ze het idee opvatte om een documentaire te maken over de relatie tussen eten en culturele identiteit. Ze richtte de website cinematickitchen.com op. “Ik heb Film & Theaterwetenschappen gestudeerd, maar had toen nog geen speciale interesse voor eten in films; dat kwam later. Ik ben zelf vegetariër en ben daardoor op een bewustere manier over eten gaan denken; wat eet je eigenlijk, waar komt je voedsel vandaan en -nog belangrijker- welke consequenties heeft mijn eetgedrag voor de rest van de wereld?”
Helen Westerik ontmoette Louise O. Fresco, o.a. universiteitshoogleraar duurzame ontwikkeling en schrijfster, toen deze in Amsterdam iets wilde opzetten rondom het thema van eten en films. Samen met academisch-cultureel centrum Spui 25 organiseerden zij begin 2009 in Amsterdam een reeks van inleidende lezingen over film en eten, gevolgd door een diner in Vertigo (het café van het Filmmuseum) en een filmvoorstelling. Op de allereerste avond van het Film & Food programma werd de film La Cena (1998) van de Italiaanse regisseur Ettore Scola getoond, waarin een restaurant in Rome de ontmoetingsplaats is voor een groep mensen die bij de restauranthouder hun ziel en zaligheid op tafel gooien. De reeks was een groot succes en zal in 2010 herhaald worden, met nieuwe films.
Westerik en Fresco vervolgden hun samenwerking door voor de Volkskrant een artikel te schrijven getiteld ‘We moeten weer leren eten’, waarin ze beargumenteren dat speelfilms kunnen bijdragen aan een evenwichtig beeld van voedsel.
Aansluitend op de filmreeks vroeg Amsterdam University Press de twee een boek te schrijven, dat in het voorjaar van 2010 zal verschijnen. “Hiervoor bespreken we wel honderd films die op een of andere wijze over eten gaan. Twintig van die films worden uitgebreider besproken in verschillende hoofdstukken. Het boek wordt ingeleid met een hoofdstuk waarin we uitgebreid ingaan op de relatie tussen eten en films.”

Is de huidige populariteit van het thema van eten en films te verklaren aan de hand van de tijdsgeest? Volgens Westerik wel. “Eten is nu een hot topic omdat het een cultureel symbool en sociaal smeermiddel tegelijk is. De stijgende welvaart in sommige delen van de wereld hebben ervoor gezorgd dat voedsel nu ook is verworden tot statussymbool. Door de juiste etenswaren te kopen, en door te weten hoe je ze klaarmaakt, kun je laten zien dat je niet van de straat bent. Door middel van eten en koken laat je zien waar je voor staat. Daarnaast heb je de discussies rondom biologisch eten en genetisch gemanipuleerde gewassen, en de groeiende problemen rondom obesitas. Van verschillende kanten wordt je nu geconfronteerd met de kwesties rondom voedsel.”
Op TV wordt het ene na het andere kookprogramma uitgezonden. Hierin zijn het opvallend genoeg bijna altijd mannen die zich met koken bezig houden, zeker als het programma’s met een competitief element betreft. Helen Westerik vindt dit een treffende illustratie van het verschil tussen mannen en vrouwen waar het eten betreft: “Wanneer het gaat om de verzorgende kant van eten; het voeden van je naasten, het bijeenbrengen van mensen, dan zijn het nog altijd de vrouwen die in de keuken staan. Maar wanneer het een kwestie van status is, dan komen de mannen opeens om de hoek kijken. Chefkoks zijn bijna altijd mannen, ook in de film!” Maar eten heeft onmiskenbaar ook met lichamelijkheid te maken, en wanneer het gaat om een problematische relatie met eten dan zijn het vaak weer de vrouwen die de hoodrol spelen. Zoals bijvoorbeeld in de Amerikaanse film Eating (1990) van Henry Jaglom, waarin een documentairemaakster op een feest met louter vrouwen een aantal gasten ondervraagt over hun verhouding met voedsel. Bijna elke vrouw die zij interviewt blijkt er een obsessieve of op z’n minst verstoorde relatie met eten op na te houden, die vaak gekoppeld is aan traumatische gebeurtenissen in de persoonlijke geschiedenis.

In speelfilms wordt de bekende uitspraak ’zeg me wat je eet en drinkt en ik zeg je wie je bent’ voortdurend geïllustreerd. Voedsel is altijd geladen met betekenissen die ons iets zeggen over de hoofdpersonen (en daarmee over onszelf (…) Uit films leren we ook dat voedsel niet alleen iets zegt over wie we zelf zijn: gulzig, betrokken, liefdevol of wrokkig. Het is ook een metafoor voor wat we tegen elkaar willen zeggen.” (uit ‘We moeten weer leren eten’, de Volkskrant, 25 juli 2009).

Het metaforische gebruik van eten in films fascineert Westerik enorm; eten kan in films symbool staan voor een heel scala aan emoties en situaties. “Voedsel, het klaarmaken van eten en het eten zelf worden in films vaak aangewend als een soort sociale katalysator, als een middel om bepaalde gebeurtenissen te forceren.” De Deense film Festen (1998) van Thomas Vinterberg is daar een bekend voorbeeld van: tijdens een groot familiediner ter ere van de 60e verjaardag van de pater familias gooit de oudste zoon in een speech de gitzwarte familie-geheimen op tafel. Hierin gaat het niet hoofdzakelijk om het eten dat gereserveerd wordt, dat komt amper in beeld, maar vormt het diner wel de katalysator van de gebeurtenissen. Ook een minder bekende titel als de Tawainese film Eat, Drink, Man, Woman (1994) van regisseur Ang Lee illustreert dit: hierin bereidt een eenzame vader, weduwnaar en voormalig chefkok, elke zondag een copieus diner voor zijn dochters, die zich -ondanks het feit dat het gezin meer en meer uit elkaar groeit- verplicht voelen elke keer weer opnieuw aan te schuiven voor deze geforceerd in stand gehouden familietraditie. De gezinsleden hebben grote moeite om open te zijn over hun gevoelens en gedachten, en zowel de voorbereiding als het opeten van het voedsel nemen de plek in van die ontbrekende communicatie. Een bijkomend tragisch element van het verhaal is het feit dat de vader zelf geen smaakvermogen meer heeft. De bereiding van de gerechten neemt in deze film een belangrijke rol in; alleen de openingsscene is al verbluffend en doet het water letterlijk in je mond lopen.
Westeriks favoriete eetfilm is Chungking Express (1994), van regisseur Wong Kar-Wai: “Hierin wordt eten gebruikt om verdriet te stillen. Een van de hoofdrolspelers is op 1 april gedumpt door zijn vriendin en koopt vervolgens een maand lang elke dag een blik ananas (haar lievelingseten) met als uiterste vervaldatum 1 mei; haar verjaardag. Zodra die datum bereikt is moeten zij herenigd zijn, of hun liefde is ook voorgoed bedorven. Uiteindelijk eindigt hij alleen, terwijl hij langzaam blik na blik opent en de ananassen verorbert. Heel tragisch allemaal. Eten is in de films van Kar-Wai eigenlijk nooit een gezellige aangelegenheid.”

—-
De website van Helen Westerik is www.cinematickitchen.com

Op vrijdag 9 en zaterdag 10 oktober 2009 wordt in Amsterdam ‘Filmdis’ georganiseerd: een avond geheel in het teken van film & food. Er wordt een cinematografisch vegetarisch driegangendiner geserveerd; Helen Westerik zal hieraan voorafgaand een korte lezing geven over de geschiedenis van de bijzondere relatie tussen film en eten.
Tijdens en na het diner is er een filmquiz en worden er korte films vertoond; de
close harmony groep Peach Fuzz treedt op tijdens het dessert.
Aanvang 19:00 uur, €25 inclusief drankjes.
‘Filmdis’ vindt plaats in Delicatessen Zeeburg, Sumatrastraat 32, Amsterdam. Reserveren is verplicht: delicatessenzeeburg@gmail.com.

filmdis (klik op de flyer)

Filmdis wordt georganiseerd door Basje Boer, Helen Westerik, Laura Groeneveld, Miriam van Ommeren, Rebecca Wilson en Tinda van Smoorenburg/IJ-keuken.

Over de auteur

Miriam van Ommeren (1978) is mede-oprichter en hoofdredacteur van De Optimist. Ze schrijft, bij voorkeur over kunst en literatuur, redigeert, maakt programma's en houdt van interviewen. Ze werkt voor Incubate Festival als manager Beleid & Financiering.

Lees meer van

Kleine dikke paarden

Door Miriam van Ommeren

Tekst: Miriam van Ommeren Muziek en beeld: Kiki Dierenliefde. Ik ben ermee geboren en opgegroeid, letterlijk. Ik ben dol op dieren, echt stapelgek. Elke hond die ik tegen kom wil ik aaien, ook als die hond aan de overkant van de straat loopt. Mijn hart slaat een slag over als ik een konijn zie en […]

Lees meer uit de categorie Interview

Van de gebroeders Grimm tot Rammstein

Door Anna van Strien

Duitse cultuurgeschiedenis in 15 fenomenen Jerker Spits spreekt zoals hij schrijft: helder, erudiet én concreet. Hij bedient zich van ingebedde bijzinnen die een prelude vormen op nóg meer moois en groots. En dat is goed nieuws voor de lezer van zijn recente boek Staalhelmen en curryworst. Een Duitse cultuurgeschiedenis in 15 fenomenen. Der Germanist bevraagt […]

ontwerp: artur schmal studio / development: erik driessen media ontwerper