Essay

Toen was het leven nog vurrukkulluk

Door Harmen van der Meulen
4 november 2011

Optimist-redacteur Harmen van der Meulen begon aan een ode aan zijn favoriete boek, maar eindigde met een aanklacht tegen Nederland Leest.

Het zal niet veel mensen ontgaan zijn, of misschien wel, maar feit is dat Nederland Leest weer is begonnen. Deze actie van de Stichting Collectieve Propaganda van het Nederlandse Boek (CPNB), de stichting met die heerlijk nostalgisch-communistisch aandoende naam, houdt in dat iedereen die lid is van de bibliotheek een gratis boek krijgt, waarvan het vervolgens de bedoeling is dat iedereen het ook gaat lezen.
Zoals de CPNB het zelf verwoordt op haar website: ‘Nederland Leest is de grootste nationale leescampagne. Eén boek staat centraal en wordt door de openbare bibliotheken gratis uitgedeeld aan hun leden. Mét de aansporing het te lezen en er met anderen over te praten.’ Welke nationale leescampagnes er nog meer zijn weet ik niet, maar dat Nederland Leest de grootste is staat buiten kijf. Dat ene boek, deze keer het onvolprezen Het leven is vurrukkulluk van Remco Campert, wordt in een enorme oplage (dit keer 719.750 exemplaren) verspreid over bibliotheken in heel Nederland. Nederland Leest wordt ook wel een ‘leesbevorderingscampagne’ genoemd, maar wat nu precies het doel van de campagne is blijft onduidelijk. Tenminste, er moet een discussie op gang komen over een bepaald boek, zoveel is duidelijk, maar waarom die discussie er moet komen blijft onbenoemd. Een hint geeft misschien het verhaaltje op de site van Nederland Leest over de ontstaansgeschiedenis van de campagne:
‘Het grote voorbeeld van Nederland Leest is de Amerikaanse campagne One Book, One City. Een actie die laat zien dat literatuur wel degelijk een breed publiek aanspreekt. Dat het lezen van een goed boek veel plezier verschaft en de blik verruimt. De aldaar door de overheid en bibliotheken gestimuleerde discussies over telkens één maatschappelijk relevant boek blijken zowel het lezen als de gemeenschapszin te bevorderen.’ [Mijn cursivering, HvdM]

Het lijkt er op dat Nederland Leest moet laten zien dat literatuur ‘wel degelijk’ een breed publiek aanspreekt, en niet zoals eerder misschien werd gedacht alleen een klein groepje grijze fanatici dat zich op sektarische wijze verenigt in onherbergzame oorden als boekhandels en bibliotheken.
Niet alleen dat, als er discussies over het gekozen ‘maatschappelijk relevante’ boek worden gevoerd – en dat is de bedoeling – bevorderen die ‘het lezen’ én ‘de gemeenschapszin’. Je hoeft geen Diederik Stapel te heten om te zien dat hier verbanden worden gelegd die op zijn zachtst gezegd lastig verifieerbaar zijn. Als ik me onverhoopt (no pun intended) langer dan gepland zonder lectuur op de wc moet ophouden (idem), lees ik wel eens de teksten op bijvoorbeeld een scheerschuimbus (‘VOOR MANNEN met een gevoelige huid die door het scheren snel geïrriteerd is.’), maar of dat tot ‘het lezen’ behoort? Om over ‘de gemeenschapszin’ nog maar te zwijgen, een term die doet vermoeden dat Nederland Leest niet in 2006 is opgestart door de CPNB, maar in 1780 door de Maatschappij tot Nut van ‘t Algemeen.
Maar de eerste doelstelling is natuurlijk al wonderlijk genoeg. Kennelijk laat je volgens de CPNB door zevenhonderdduizend boeken gratis weg te geven, zien dat literatuur een breed publiek aanspreekt. Ik vraag me af hoe er gereageerd zou worden als het Concertgebouworkest aankondigt dat het komend jaar 365 gratis concerten in winkelcentra gaat geven, om te laten zien dat klassieke muziek wel degelijk een breed publiek aanspreekt. Of zou aanspreken hier slechts bedoeld worden als in de betekenis van ‘het woord tot iemand richten’, in plaats van het hoger strevende ‘gevoelens van schoonheid wekken’?
En dat laatste is natuurlijk waar het om moet draaien, zo’n campagne. Over ‘dat het lezen van een goed boek veel plezier verschaft en de blik verruimt’. Maar eerst moet er nog aan jongeren duidelijk worden gemaakt dat lezen echt niet stom is. Dus mogen Ellen ten Damme en Renske de Greef als zogenaamde ‘Panda’s’ hun zegje over het boek doen op de site (‘Renske de Greef is een auteur die (net als Remco Campert deed) over jonge mensen schrijft.’) en mocht de dochter van emeritus hoogleraar Nederlands en Mulischbiograaf Marita Mathijsen, Alma, in De Wereld Draait Door vertellen over haar liefde voor Remco Campert en hoe hij haar er doorheen sleept als zij vast zit met schrijven. Dat ging ongeveer zo:

‘Het ligt er zo naast, meer werken van Campert, en ook van Carver, dat doet er nu niet toe, en als ik vastzit en ik weet het niet meer en ik ben wanhopig dan sla ik het open en ga ik gewoon heel secuur lezen. Bijvoorbeeld het begin. Hoe doet u dit nou, hoe begint u? En door daar dan heeeel secuur naar te kijken, leer ik!’

Ze blijkt het boek ook daadwerkelijk gelezen te hebben, want ze heeft een favoriet fragment. Dat is het stukje waarin hoofdpersonages Panda, Boelie en Mees de grijsaard die hen al een tijdje achtervolgt zat zijn, hem neerslaan, en twee briefjes van honderd die hij in zijn schoenen heeft verstopt van hem afpakken.
Over naar Alma:

‘Wat ik nu zo leuk vind hieraan is ehm, nou het is zo bijzonder want eigenlijk als je er gewoon bij nadenkt. Het gaat hier om drie jonge mensen die een opa in elkaar slaan, dat is iets verschrikkelijks! Dat doe je niet! Dat is gemeen! Wat hier gebeurt is dat je denkt, door de manier hoe Campert het beschrijft ga je denken: ja! Die man die moet een klap krijgen! Dit kan niet! Dat verdient-ie! Dat is wat schrijven is voor mij. Dus ja, ik ben groot bewonderaar.’

Remco Campert blijkt dus personages en situaties te kunnen creëren waar je je als lezer in kunt verplaatsen. Geen geringe prestatie, zeer zeker, maar toch ook weer niet een vaardigheid waar Campert het patent op heeft. Sterker nog, ik zou durven zeggen dat hij die deelt met honderden, zo niet duizenden schrijvers.
‘Campertfan en -kenner’, zoals Mathijsen – die bij de officiële start van Nederland Leest op 21 oktober zelfs de speciale uitgaves van Het leven is vurrukkulluk persoonlijk aan Remco Campert mocht overhandigen – overal op de site van Nederland Leest wordt genoemd, weet eigenlijk alleen te vertellen dat P.C.-Hooft-prijswinnaar (de belangrijkste literaire prijs in Nederland, jongens en meisjes) Remco Campert, kan schrijven. Een eye-opener van jewelste.

Dat uitgeverij De Bezige Bij en stichting CPNB het nodig hebben gevonden om een van de beste, grappigste en meest toegankelijke boeken uit de Nederlandse literatuur aan het grote publiek te laten presenteren door een zangeres, een columnschrijfster en een debutante over wiens boek een recensent opmerkte ‘Harteloos alleen dat niemand haar vertelde dat het eigenlijk een kinderboek is’, geeft aan hoe schamel hun vertrouwen is in de kracht van literatuur om ‘wel degelijk’ een breed publiek aan te spreken.
Maar het is sowieso de vraag of ze bij Nederland Leest het boek überhaupt hebben gelezen. Volgens de beschrijving op hun site is Het leven is vurrukkulluk ‘het onweerstaanbare, bijna achteloos en tegelijk sierlijk opgeschreven verhaal over twee vrienden, Mees en Boelie, die beiden verliefd zijn op het zestienjarige meisje Panda.’ Nu gaat Mees wel ergens tussen hoofdstuk 5 en 7 met Panda naar bed, maar van liefde is nergens sprake. Behalve misschien bij Boelie die op het feest aan het eind van het boek dronken is en aan de door hem versierde vrouw van zijn vriend Ernst-Jan, Etta (dus niet Panda), wil zeggen dat hij van haar houdt. Maar Campert geeft nog voor het begin van het hele verhaal al aan waar het om gaat. ‘Zij zingen, nijgen naar elkaar en kussen, / Geenszins om liefde, maar om de sublieme / Momenten en het sentiment daartussen.’ Zo luidt het motto, afkomstig uit het gedicht ‘Het Tuinfeest’, van Martinus Nijhoff.
Lezen is kennelijk zo gemakkelijk nog niet.

Lees meer van

Geen moment verspild

Door Harmen van der Meulen

De Britse schrijver Geoff Dyer wordt wel eens ‘possibly the best living writer in Britain’ genoemd, maar volgens redacteur Harmen van der Meulen is dat misschien nog te weinig lof. Hasj roken, vreemdgaan en de klassiekers uit de wereldliteratuur lezen, op kosten van de overheid. Dat klinkt goed, toch? Misschien heb je morele of andere […]

Lees meer uit de categorie Essay

De weg naar John Fante

Door Henk van Straten

Illustraties: Willem Jansen Tussenstops: Punk, Tupac Shakur, Australië, Charles Bukowski en beer shits.   Eigenlijk moet ik beginnen bij Charles Bukowski. U moet begrijpen, voordat m’n moeder me op m’n negentiende een dichtbundel van deze man kado deed, las ik niet veel meer dan muziekbladen. En dan niet eens de bevlogen, zelfgemaakte en politiekcorrecte bladen […]

ontwerp: artur schmal studio / development: erik driessen media ontwerper