Essay

Sinterklaas, Zwarte Piet en het geestverruimende bier

Door Stephen Snelders
2 december 2012

Er is veel te doen om Zwarte Piet, want waarom is hij eigenlijk zwart? Veel mensen vinden dit aanstootgevend: een blanke Sinterklaas met zwarte hulpjes – dat is racistisch, een overblijfsel uit het tijdperk van de slavernij. Die slavernij werd in de gebiedsdelen van het Koninkrijk der Nederlanden pas in 1863 afgeschaft, terwijl de eerste verschijning van de moderne Zwarte Piet in Nederland te herleiden is 1850, toen zwarte slaven nog volop de plantages van Suriname bewerkten. Andere interpretaties van het fenomeen zoeken de herkomst van Zwarte Piet in een verder verwijderd verleden. Mocht het voor veel kinderen en hun ouders al een verrassing zijn om te horen dat Zwarte Piet zou afstammen van een Surinaamse slaaf, nog verrassender is de veronderstelling dat hij afstamt van een op geestverruimend bier of paddenstoelen trippende Germaanse krijger.

In de literatuur over geestverruimende paddenstoelen worden Sinterklaastradities en heidense rituelen en gebruiken uit de Oudheid wel vaker met elkaar in verband gebracht; met name wanneer we het over de vliegenzwam (amanita muscaria) hebben. Hierbij wordt Sinterklaas gelijkgesteld aan Odin of Wodan, de Germaanse god van de extase, krijgs- en dichtkunst. Odin trok dikwijls rond op zijn Wilde Jacht, samen met zijn krijgers en zijn Walkuren, de onsterfelijke strijdgodinnen die omgekomen strijders selecteerden voor het Walhalla. In de Oudheid en de Middeleeuwen waren de krijgers van Odin de beer- en wolf-krijgers, de berserkers en de ulfheonar. Zij vochten naakt (dat wil zeggen zonder wapenrusting), in een trance van onbeheersbare woede. Deze trance zou opgewekt zijn door geestverruimende stoffen, en de vliegenzwam wordt geregeld genoemd als de meest waarschijnlijke bron. Deze paddenstoel is toevalligerwijs ook regelmatig terug te vinden als decoratiemotief in kerstbomen en op kerstkaarten.

De vliegenzwam wordt niet genoemd in overgeleverde Germaanse bronnen. Pas in de achttiende eeuw werd voor het eerst gesuggereerd dat deze paddenstoel de drug van de berserkers was, en wel door de Zweedse theoloog en natuuronderzoeker Samuel Odmann, een student van de beroemde Zweedse natuurvorser Carl Linnaeus. Odmann had de verhalen gelezen van tijdgenoten die, na bezoeken aan Siberië, beschreven hoe lokale sjamanen de vliegenzwam gebruikten om in extatische trance te geraken. Odmann telde een en twee bij elkaar op: gezien de berserkers zichzelf ook in een dergelijke trance brachten, zouden zij vast ook een geestverruimend middel hebben gebruikt. Net als onze hedendaagse politici en journalisten maakte Odmann weinig onderscheid tussen de effecten van verschillende geestverruimende middelen. Andere middelen waarvan hij gehoord had, zoals opium, belladonna, hennep en ‘datura’ (doornappel) achtte hij ook mogelijke kandidaten voor de berserkerdrug. Maar na het lezen van de Siberische reisverslagen was de vliegenzwam voor hem toch de meest waarschijnlijke kandidaat. Een paddenstoel die visioenen van geesten oproept zou vast ook voor de benodigde woede en vechtlust op het slagveld kunnen zorgen.
Het geloof dat Germaanse krijgers dezelfde drug gebruikten als Siberische sjamanen blijft anno nu standhouden, maar er wordt toch ook getwijfeld aan een verband tussen Sinterklaas en Siberisch sjamanisme. Sinterklaas verplaatst zich op een andere manier dan de sjamanen, en sjamanen droegen geen rood en witte kledij. Daarnaast wordt er in onze Sinterklaastradities niets gezegd over urine, wat toch een grote rol speelde in de Siberische manier van vliegenzwamconsumptie; sjamanen dronken de urine van rendieren die de paddenstoelen hadden gegeten. Ook de identificatie van Sinterklaas met Odin wordt betwijfeld: in tegenstelling tot de Germaanse god heeft de goedheiligman beide ogen nog.

Het kan verraderlijk zijn volkstradities te relateren aan mythen of heidense rituelen. Maar Odin was zelf dan ook een verraderlijke god, die ons hier enige dichterlijke vrijheid mag schenken. Laten we Sinterklaas losmaken van het Siberisch sjamanisme en hem in zijn Nederlandse gedaante vergelijken met Odin. Dan zien we toch een aantal overeenkomsten. Om te beginnen verplaatste de Noordse god zich net als Sint op een wit paard. Belangrijker echter zijn de ‘krijgers’ die hem vergezelden, de Einherjer: dode krijgers die in weerwolven konden veranderen en ’s nachts in huizen inbraken om bier of voedsel te stelen. In vroegere tijden waren er volksgebruiken waarbij jongeren zich zwart schilderden om zich voor te doen als doden; zij maakten ’s nachts de omgeving onveilig en braken soms in huizen in.
In de zeventiende eeuw verzamelde de Duitse schrijver Johannes Praetorius verhalen en mythen over heksen en tovenarij. In zijn boek Blockes-berges Verrichtung (1668) schreef hij sommige mensen van gedaante konden veranderen en zich zelfs tot wolven konden transformeren. Om dit te bereiken dronken zij een speciaal soort bier en spraken zij duivelse incantaties uit. In hun wolvenvorm vielen zij huizen aan, braken ze door de deuren, doodden ze vee en mensen en drongen ze de bierkelders binnen om de vaten leeg te drinken.

Elk jaar trekken Sinterklaas en Zwarte Piet rond deze tijd ’s nachts door onze steden en dorpen. Ze breken niet met geweld door de deur, maar komen stilletjes door de schoorstenen onze huizen binnen om geschenken achter te laten voor iedereen die het afgelopen jaar zoet is geweest. De Zwarte Pieten barsten anno nu niet meer uit in onbeheersbare furie en razernij en veranderen niet langer in weerwolven – maar ze drinken dan ook niet meer al dat bier dat volgens oude bronnen eigenlijk de oorzaak was voor de razernij van de berserkers. In de Middeleeuwen werd bier namelijk niet met hop gebrouwen, maar met gruit, een kruidenmengsel van wilde rozemarijn (ledum palustre, nog steeds in gebruik in de homeopathie) en allerlei andere kruiden en planten, waaronder wellicht zelfs bilzekruid (hyoscyamus niger, een van de ingrediënten van heksenzalf).
We mogen ons geloof in Sinterklaas na een bepaalde leeftijd dan verloren hebben, de Sinterklaastraditie en haar mogelijke wortels bevat nog genoeg interessante elementen om ons op 5 december mee bezig te houden.

Dit essay verscheen eveneens in het Engels op Points – The Blog of the Acohol and Drugs History Society

Lees meer van

Onze piraten, wijzelf

Door Stephen Snelders

De wijze waarop piraten verbeeld worden op het witte doek zegt iets over de kijkers, over ons zelf. Want onze piraten zijn wij zelf.     De verrassende en vernieuwende manier waarop Johnny Depp in Pirates of the Caribbean: The Curse of the Black Pearl (2003) het karakter van zeeroverskapitein Jack Sparrow vertolkte sloeg aan […]

Lees meer uit de categorie Essay

Het zwart

Door Miriam Rasch

Filosoof, literatuurwetenschapper en blogger Miriam Rasch brengt een full circle ode aan het zwart. Een ode aan het zwart – kan dat wel als gelegenheidsoptimist? Toegegeven, het zwart is allereerst het angstaanjagende, overrompelende zwart, dat je kan omsluiten als plotseling invallend duister – zo ondoordringbaar dat je bijna niet durft te ademen. Een groot doek […]

ontwerp: artur schmal studio / development: erik driessen media ontwerper