Essay

Schudden voor gebruik

Door Sanne Pieters | beeld: Ellis van der Does
9 september 2013

Sinds ik in een studentenhuis zonder centrale verwarming of kabel woon, kijk ik weinig TV. In de vakantie paste ik twee weken op de kat in mijn ouderlijk huis en deed weinig anders dan lang douchen en televisie kijken. Ik zapte meerdere keren langs een reclame over pulp-vrij sinaasappelsap van een bekende fruitsapfabrikant. ‘Wel het sap, niet de pulp, voor wie niet van vruchtvlees houdt,’ zeiden de tv-stemmen. Dat verwonderde me. Zijn er echt mensen die hun sap liever zonder vruchtvlees hebben? Wat is er nog sinaasappel aan sinaasappelsap als je het vruchtvlees weglaat? Dan kun je net zo goed limonade drinken. Tegelijkertijd is een glas sinaasappelpulp zonder sap ook niet lekker, dan eindig je met vruchtvleesfliebertjes tussen je tanden en een even grote dorst. Sap en pulp hebben elkaar nodig; je moet een pak sap schudden voor gebruik en er dan pas van drinken. Met pulp in de literatuur werkt het net zo: pulpromans moeten het hebben van de sociale functie die ze vervullen, niet van een complex plot of goed uitgewerkte personages. Pulpromans bestaan uit veel handelingen en actiescènes en worden vooral verkocht op plaatsen waar mensen snel aan voorbij gaan, zoals treinstations en vliegvelden. Pulpromans worden gelezen door mensen die wachttijden moeten uitzitten. Er zit weinig diepgaande of filosofische informatie in een pulproman omdat de lezer ervan niet op zoek is naar een spirituele uitdaging, maar naar vermaak. Makkelijk hanteerbaar in pocketformaat.

Misschien wel juist doordat pulpromans de reputatie hebben, geschreven te zijn voor mensen die geen eeuwige diepgang maar tijdelijk vermaak zoeken, wordt er vaak op neergekeken. Maar die neerkijkende mensen vergeten dat de pulp van vroeger de literatuur van nu kan zijn. Neem De Drie Musketiers van Alexandre Dumas. Tegenwoordig een klassieker die vrijwel iedereen gelezen heeft, maar toch voor het eerst publiekelijk verschenen in feuilletonvorm in de lokale krant. Het Franse publiek ging wild op de avonturen van Athos, Aramis en Porthos: de verhalen werden langer, heftiger en steeds populairder. Het verhaal verscheen in boekvorm, er werden theateradaptaties op gemaakt, er verschenen films, speelgoedpoppen en een geanimeerde Barbieversie. En de reden voor het blijvende succes van De Drie Musketiers is even simpel als complex: De Drie Musketiers doet ertoe omdat het een leuk verhaal is. Doordat de drempel bij pulpromans zo laag ligt, zijn de verhalen toegankelijker dan de zogenaamde zware literatuur. Ook de mensen die zich niet door Ivanhoe of De hut van Oom Tom heen wilden ploeteren, vonden lezen opeens leuk. Ze kochten de kranten op weg naar hun werk en gaven ze bij thuiskomst aan hun ongeduldige kinderen. Later eindigden De Drie Musketiers bij het afval, terwijl de kinderen hun grote helden naspeelden op straat. De pulproman lees je niet om kennis te vergaren, maar voor je plezier.

Ellis van der Does - Schudden voor gebruik

Een voorbeeld van een moderne schrijver die nog steeds met dit idee speelt, is Michael Chabon. In zijn essay The Editor’s Notebook: A Confidential Chat with the Editor uit 2002 stelt Chabon dat de moderne korte fictie, met de nodige uitzonderingen daargelaten, alleen bestaat uit “the contemporary, quotidian, plotless, moment-of-truth revelatory story.” Hoewel Wonder Boys een realistische, moderne roman is, speelt Michael Chabon in zijn opeenvolgende boeken met verschillende aspecten van genre en fictie. The Final Solution schetst de avonturen van een gepensioneerde detective en een doofstom Joods jongetje in een verhaal waar vooral het speelse plot belangrijk is, The Yiddisch Policemen’s Union combineert een detective met science fiction en won verschillende genre prijzen in verschillende categorieën. Nog leuker: Chabons Gentlemen of the Road staat ongeveer parallel aan Dumas’ De Drie Musketiers: ook Gentlemen of the Road verscheen eerst als serie in een krant – The New York Times plaatste de avonturen over Amram en Zelikman van januari 2007 tot mei 2007– en ook plotgewijs zijn vergelijkingen te vinden. Chabon streeft ernaar de terughoudendheid of neerbuigendheid op sommige genres te laten verdwijnen door alles te combineren en flink veel schijt te hebben aan de vooroordelen van anderen. In 2005 uitte Chabon zijn liefde voor pulp in zijn essay Introduction, the best American short stories door te zeggen dat de algemene opvatting is dat “Entertainment… means junk… but maybe the reason for the junkiness of so much of what pretends to entertain us is that we have accepted- indeed, we have helped to articulate- such a narrow, debased concept of entertainment… I’d like to believe that, because I read for entertainment, and I write to entertain. Period.’’ En Chabon is niet de enige schrijver die speelt met pulp en overlappende genres. Ook David Mitchells Cloud Atlas balanceert op de dunne lijn die pulp van literatuur scheidt. Mitchell structureert zijn roman in verschillende hoofdstukken, waarbij elk hoofdstuk een verschillende vertelmethode aanhoudt. Tijdens het eerste hoofdstuk ontdek je dat je uit een dagboek aan het lezen bent, het derde hoofdstuk is een ware pulp-detective en het vijfde science fiction. Mitchell combineert zo feilloos entertainment en kunst en daarmee pulp en literatuur.

Dankzij de opkomst van cross media, waarbij verschillende vormen van media overlappen, is pulp de belemmeringen van het papier ontsnapt en heeft het zich verplaatst naar nieuwere media zoals radio, televisie en film. Quentin Tarantino’s Pulp Fiction is een hommage aan de pulp, met in de openingsscène de twee verschillende definities: ‘1. A soft, moist, shapeless mass of matter. 2. A magazine or book containing lurid subject matter and being characteristically on rough, unfinished paper.’ Ook in andere kunstdisciplines komt pulp aan bod. Pop art, de kunststroming waarin Andy Warhol en Roy Lichtenstein groot werden, is kunst die voor iedereen te begrijpen is, een laagdrempelig niveau heeft, vooral tot stand komt door de cultuur en consumptiemaatschappij van een tijdperk en waarvan er dankzij de zeefdruk snel en veel prints achter elkaar geproduceerd kunnen worden.

Het wordt daarom tijd dat we onze mening over pulp herzien. Pulp is niet dat wat vormloos en uitgedroogd achterblijft, maar van even groot belang als het sap dat uit het fruit gewonnen wordt. De pulp van vroeger heeft meerdere beginselen gelegd voor de literatuur van nu, moderne schrijvers spelen steeds vaker met het idee van pulp, andere mediavormen en kunstdisciplines laten zich erdoor inspireren.
Zie de pulp niet langer los van de literatuur of kunst, maar als een essentieel onderdeel ervan dat het beste erin naar boven brengt. Combineer entertainment en kunst, pulp en literatuur, en creëer literaire pulp: verfijndere pulp, lichtere literatuur, zodat we kunnen profiteren van de positieve aspecten van allebei. Na jaren van elitair lezersgedrag, waarbij met grote namen en grote titels gestrooid moest worden, wil de lezer weer lezen voor het plezier maar toch iets bijgebracht krijgen.
En zo heeft de lezer zijn sinaasappelsap met vruchtvlees. Niet vergeten te schudden voor gebruik.

Lees meer uit de categorie Essay

Carmen Felicitas

Door Carmen Felix

Carmen Felix gaat graag op zoek naar de schoonheid in het alledaagse, het lelijke en het banale. Onderwerpen waarover het makkelijk klagen is beschouwt zij voor ons met een roze bril in de nieuwe rubriek ‘Carmen Felicitas’. Haar tweede gelukslied gaat over de Hollandse kerst.   Kneuterige kerst Laten we de Hollandse kerst gewoon in […]

ontwerp: artur schmal studio / development: erik driessen media ontwerper