Hoe groot sommige popsterren soms ook lijken, er zijn er maar weinig goed genoeg voor de eeuwigheid. Michael Jackson, God hebbe zijn ziel, staat onbetwist op één. Ook Prince, hoewel nog onder de levenden, zullen we ons over twintig jaar nog steeds herinneren. Continentaal maar daarom niet minder groots: Serge Gainsbourg – onlangs nog vereerd met een biopic. Het zijn stuk voor stuk grote performers, idolen, meesters van het muzikale en erotische verlangen. Maar in dit rijtje ontbreekt een naam. Een chronisch onderschatte artiest, een groots man, met een indrukwekkend oeuvre en een minstens zo dramatisch liefdesleven. Ook hij heeft ons muzikaal bewustzijn de afgelopen decennia getekend. En hij treedt ook nog steeds op – binnenkort zelfs met wat geluk in Nederland. Zijn naam: Robert, R., Kelly – Kells voor intimi.

Dat R. Kelly na zoveel jaar succes (hij scoorde zijn eerste hit in 1992) nog steeds volle zalen trekt is niet meer dan terecht. Aan waardering voor zijn artistieke prestaties ontbreekt het echter nogal eens – geheel onterecht. Kells is een levend monument voor het heldendom van de popster. Maar niet alleen dat: zoals alle grote kunst confronteert R. Kelly’s werk zijn toehoorders met de diepere en duistere kanten van de condition humaine. En net als alle grote kunstenaars is R. Kelly’s levensverhaal even heroïsch als tragisch.
Vroeger had ik een hekel aan R. Kelly. Ik herinner me bijvoorbeeld Space Jam, een film die ik gelukkig nooit heb hoeven bekijken, en R. Kelly’s megahit-ballade ‘I Believe I can Fly’ die de film in 1997 naar recordhoogte stuwde. Dit nummer staat bij veel mensen nog steeds helder in het geheugen gegrift – helaas, want het stamt uit één van zijn mindere periodes. Een slijmjurk in een graanveld die het geloof in eigen kunnen en het vertrouwen in de kracht van de mens bezingt: het waren thema’s die me als puber niet aan het hart gingen. Sowieso heeft Kelly rond dezelfde tijd een grote stempel op de verbroedering van de mensen proberen te drukken – Michael Jacksons ‘You are not alone’ en Céline Dions ‘I’m your angel’ zijn bijvoorbeeld ook van zijn hand. Ik vond dit destijds ongelooflijk slechte nummers. Tel daarbij op dat Kells toentertijd al een reputatie als rokkenjager had opgebouwd en dat de rokken bovendien gedragen werden door veel te jonge meiden (zijn clandestiene huwelijk met de vijftienjarige R&B-ster Aaliyah was het belangrijkste wapenfeit), en het oordeel over R. Kelly was snel geveld: deze gast is fout.

Tegenwoordig weet ik wel beter. Mijn smaak is gerijpt – en met de jaren is Kells’ werk van interessant tot imposant uitgegroeid. Toch beseffen maar weinig mensen dat we hier met een groots artiest te maken hebben. Groots? Jazeker. Er zijn weinig artiesten die zo doorleefd de belichaamde lust tot centrale thema van hun werk hebben gemaakt. Kelly’s oeuvre is geen studie van zinnelijk verlangen of sexiness, maar een meditatie op seks als een fysieke zaak – een zaak waar onze gevoelens zich maar naar hebben te voegen. In zijn beste nummers staan lichamen centraal: lichamen die aan de haal gaan met ons bewustzijn. De kracht van nummers als ‘Bump ’n Grind’ (“My mind is telling me no… But my body, my body is telling me YEAH“), ‘Sex Me’ en ‘Your Body’s Calling‘ is gelegen in de diepe studies naar menselijke drijfveren die ze bevatten. Al in deze vroege nummers ontplooit R. Kelly zich als de omgekeerde Cartesiaan die hij tegenwoordig nog steeds is: het vlees bemiddelt de penetratie tot de ziel.

R. Kelly heeft de wereld niet alleen diepe postfenomenologische inzichten geschonken via zijn muziek. Eigenhandig heeft hij het genre urban opera groot gemaakt. De ‘Mr. Biggs’-saga was wat dat betreft zijn eerste vingeroefening. Ron Isley, een soulster uit vergane tijden totdat R. Kelly hem op sleeptouw nam, speelt daarin tweede viool als Mr. Biggs, een schatrijke ondernemer met een bloedmooi schatje. Biggs en R. Kelly, toen nog als lijfwacht van Biggs, vechten hun eerste duet uit in ‘Down Low (Nobody Has To Know)’. Ondanks de waarschuwingen van Biggs (“Look at me, Kelly. You are never, never, to touch her.”) kan R. Kelly de lokroep van de vrouwelijke verleiding niet weerstaan – een zaak die hij in de clip bijna met zijn leven moet bekopen. Hij overleeft de afstraffing van Biggs ternauwernood, en rolt nog net op tijd de ziekenhuiskamer binnen waar zijn geliefde de laatste adem uitblaast. Het is het begin van een serie confrontaties, waarin Isley permanent achter de door Kelly gecreëerde facts on the ground – of beter gezegd: facts in between the sheets – aanloopt.
Zijn de constante verwijzingen naar eerdere nummers en plots noodzakelijk voor de verbeelding van een muzikale titanenstrijd, of is het gewoon narcistische navelstaarderij? Was Kelly soms iets van plan met zijn dramatis personae? Dat we hier niet te maken hadden met een uitgerekte variant van de verhalende videoclip maar met de geboorte van een nieuwe kunstvorm bleek pas later, toen Kells langzaam maar zeker delen van ‘Trapped in the Closet’ begon uit te geven – een serie waarvan het einde nog niet in zicht is.

Wat is ‘Trapped in the Closet’? Inderdaad, het is een urban opera; een aaneenschakeling van seksuele verwikkelingen tussen een uitdijende groep mensen. Op het eerste gezicht lijkt het verhaal flinterdun. R. Kelly’s alter ego Sylvester wordt om zeven uur ’s ochtends wakker in het bed van een vreemde vrouw, vlucht de kast in zodra haar man thuis komt en wordt gesnapt doordat zijn mobiele telefoon af gaat. De man blijkt een priester met een geheim in de vorm van een misdienaar te zijn; Sylvester vlucht naar huis waar zijn vrouw met een politieagent blijkt te hebben gevoosd; de vrouw van de politieagent doet het met een dwerg die uit het keukenkastje te voorschijn springt – et cetera.
Afzonderlijk stellen deze verwikkelingen inderdaad weinig voor, en ‘Trapped in the Closet’ is daarom door velen belachelijk gemaakt – onder andere in een South Park-aflevering waar onder andere Tom Cruise en John Travolta zich bij R. Kelly in de kast voegen. De serie zou een ongeloofwaardige plot hebben, Kells zou zichzelf belachelijk maken, en de serie zou wapengebruik verheerlijken en homofobie propageren. Maar zulk commentaar duidt in de eerste plaats op onbegrip van ‘TitC’ – of op het feit dat velen waarschijnlijk niet eens de moeite namen er serieus voor te gaan zitten. Wie goed kijkt en luistert, weet namelijk wel beter. Kells recyclet in ‘Trapped in the Closet‘ niet zo maar de principes van de soap opera. Nee, hij heeft het gewaagd een minimalistisch meesterwerk te maken, dat zich kan meten met de beste composities van Philip Glass en John Adams. Dat blijkt bijvoorbeeld uit de afwezigheid van ontknopingen. Een serie videoclips werkt toe naar een climax. Zelfs soap operas worden niet gedragen door één stem en één muzikaal thema. Maar ‘TitC’ onttrekt zich aan de logica van de screenplay. Het schept een eigen gesloten universum waaruit geen ontsnapping mogelijk is, waarin elke nieuwe verwikkeling teruggrijpt op minstens twee eerdere, en waarin elke nieuwe plotwending leidt tot een nieuwe serie op zichzelf terug slaande, veelbetekenende en tegelijkertijd nietszeggende relaties. Elke onthulling van een nieuwe affaire laat zien hoe mensen onontkoombaar geïmpliceerd zijn in elkaars relaties. Iedereen is tot elkaar veroordeeld, niet door een hogere macht, maar door de eigen kansloze handelingen.

R. Kelly zingt alle partijen in dit epos. Hij verenigt alle menselijke moeilijkheden in zich, inclusief de oorzaak van ons lijden: het libido. De ritmes van onze levens overlappen en keren constant terug bij dezelfde thema’s – in vrijwel dezelfde variatie. In die oneindige herhaling van ongewilde maar onontkoombare fysieke aantrekkingskrachten toont zich de menselijke conditie – met R. Kelly als sexual Jesus die zich opoffert opoffert voor onze lusten. In èn uit de kast – en met gevoel voor zelfspot.

Het is inmiddels alweer drie jaar geleden dat de laatste afleveringen van ‘TitC’ verschenen. Kelly’s nieuwste hobby: het bezingen van de aanstaande zwangerschap van zijn wederhelft. ‘I wanna get you pregnant’, ‘I wanna make a baby with you’, ‘I’m having a baby’ – stuk voor stuk laten deze odes aan de gevolgen van de vleselijke liefde zien hoe Kells is gegroeid in zijn rol als verleider en zijn doelen heeft verlegd naar toekomstige generaties. Hij slaagt er schijnbaar moeiteloos in, zonder de uitgangspunten van fysieke fixatie te verloochenen.
Natuurlijk is R. Kelly daarmee niet zo maar een family man geworden. Het blijft dubieus dat hij een aantal jaar geleden werd aangeklaagd wegens het bezit van kinderporno waar hij nota bene zelf in figureerde. Natuurlijk had hij de schijn vervolgens tegen toen er een video opdook waarin een op R. Kelly lijkende man seks had met een op de dochter van een zakenpartner lijkend meisje. Voor velen was dat voldoende aanleiding om Kells af te schrijven. Maar wie zich realiseert hoe de geschiedenis uiteindelijk denkt over ware muzikale genieën, kan niet anders dan hem vergeven voor zijn escapades.  Terwijl Kells nog steeds als een halve of hele pedofiel te boek staat, wordt op de kleuterscholen alweer op ‘Billie Jean‘ gedanst. Zo zal het Kells’ werk ook vergaan. Echte kunst lijkt boven de norm te staan.
Kells’ obsessie voor (groeps)seks met minderjarige vrouwen verdient bovendien meer begrip dan MJ’s vergrijpen: zijn obsessie is for real, de obsessie van stervelingen, en daarom invoelbaar voor ons allemaal.  Jackson creëerde een sprookjesmythe: zijn slachtoffers mochten voor logeerpartijtjes langskomen op een sprookjeslandgoed, terwijl andere kinderen en volwassenen mochten dromen van zo veel escapisme. Kells heeft Neverland gedemocratiseerd. Seks en muziek worden in de verbeelding van R. Kelly niet meer op een ranch ver weg van de alledaagse werkelijkheid geproduceerd. De verwerkelijking van de lust vindt plaats in willekeurig welke studio – of andere plaats waar ongestoord gekreund kan worden zonder de buren te storen. Kells’ voorland is de kelderbox.
In de kern is R. Kelly daarom geen artiest, maar een vertolker van de diepste menselijke drijfveren. Hij máákt geen muziek, maar belééft het – en laat zich door de krachten van de muziek gebruiken om muziek te produceren.  zoals hij het zelf zei in een interview: “Life is a song, and I’ve realized that. I’ve got a leash on it now, and I know how to walk it. So it’s like: I am music, and wherever I go, music is being written. Even if I haven’t heard the melody yet.”

Amen. Wie Kelly’s woorden serieus neemt, beseft dat zijn tekortkomingen hem niet aangerekend kunnen worden. Kells is slechts een exponent van toekomstmuziek die via zijn genie verwezenlijkt wordt. Natuurlijk; zulke artistieke vernieuwing heeft een tragische dimensie. Kells’ tragiek verbeeldt de roep van onze lichamen. Wie die roep heeft leren beantwoorden, kan niet meer om het heldendom van R. Kelly heen.

—
R. Kelly zou op 30 maart 2010 optreden in een uitverkochte Heineken Music Hall, in Amsterdam. Wegens poliepen op zijn stembanden was Kelly genoodzaakt zijn Europese tour af te zeggen. Er is nog geen nieuwe datum bekend.

In september van dit jaar ging op de Amerikaanse televisiezender The CW de eerste aflevering van 90210 in première: een tienersoap over een familie uit Kansas die zich vestigt in het Amerikaanse walhalla van plastische chirurgie en plastische ego’s: Beverly Hills. Voor wie nu denkt ‘dat hebben we eerder gezien’ even een opfrisser van het geheugen: 90210 is een spin-off van Beverly Hills: 90210, de serie die in Amerika vanaf 1990 (Nederland was een jaar later aan de beurt) miljoenen kijkers wist te betoveren met het verhaal van de tweeling Brandon en Brenda, die met hun ouders vanuit het Midwesten naar Californië verhuisden. Door ‘televisiedeskundigen’ werd de serie afgeserveerd als ongeloofwaardige troep, door liefhebbers werd het gevroten als een homp brood die uitgehongerde gevangen in een vernietigingskamp is toegeworpen. Tien seizoenen lang zagen we een groep Amerikaanse tieners – in werkelijkheid waren de meeste acteurs de tienerleeftijd al lang en breed voorbij, maar dat mocht de pret zeker niet drukken – zich ontwikkelen van onzekere brugklassers tot min of meer (of nog minder) stabiele jong volwassenen.
Na de serie verdwenen de meeste sterren, zoals het hoort, in het zwarte gat der has-beens. Shannon Doherty (‘Brenda Walsh’) deed nog een paar jaar haar kunstje als sletterige heks in Charmed, wat eigenlijk nauwelijks een carrièreswitch te noemen was, en behaalde de afgelopen jaren de meeste publiciteit met een openbare catfight met de wandelende gaarkeuken Paris Hilton. Luke Perry, de ‘mysterieuze’ surfer Dylan McKay, speelde in de geflopte film Buffy the Vampire Slayer, maar kon naar een rol in de succesvolle serie die op deze film geënt was vervolgens fluiten. Tori Spelling (dochter van de Schepper van Beverly Hills, 90210 en tal van andere Amerikaanse soapseries Aaron Spelling) en haar plastic borsten speelden bijrolletjes, kregen en verloren een eigen tv-show, trouwden, scheidden en hertrouwden, om dit vervolgens te laten optekenen door een ghostwriter in haar ‘auto’biografie sTori Telling. De rest leek grotendeels van de aardbodem verdwenen. Opgeruimd stond netjes, na 10 jaar.

En nu, de wederopstanding van het jaren ’90 sprookje, maar dan in een modern jasje. Het achtergronddecor is wederom West Beverly High, en het rust op de schouders van de provinciale nieuwkomers op deze uiterst competitieve school om de kijker voor zich te winnen. ‘Big deal’, zult u wellicht denken. Maar dat is het wel degelijk, voor mij. Nieuwsgierig en enigszins gealarmeerd door het nieuws van 90210 besloot ik het enige juiste te doen: ik surfde direct naar bol.com en bestelde alle beschikbare seizoenen van Beverly Hills, 90210 op DVD.

Zodra de slap-bass de eerste tonen van de introtune liet klinken, was het alsof de jaren ‘90 nooit waren afgelopen. Avond na avond dompelde ik mijzelf onder in een warm en weldadig bad van high waisted gebleekte jeans, negers met block heads, schoudervullingen, rode lipstick, veelkleurige surfpakken en geföhnde kapsels (bij beide seksen). Vrolijke scholieren met afgeknipte jeans over een felle wielrenbroek, dansend op een grasveld. Lachende mensen met dure zonnebrillen op, rondrijdend in cabrio’s. Een orgie van zonneschijn, blanke welstand en materialistisch geluk voltrok zich op het beeldscherm, en toen…….toen waren zij daar weer. Brandon en Brenda Walsh; Kelly Taylor en haar nieuwe neus; Dylan McKay en zijn twaalf denkrimpels; Steve Sanders en zijn ongeloofwaardige sexy image; Donna Martin en haar roestvrijstalen maagdenvlies; Andrea Zuckerman en haar betweterige snavelbek: een voor een trokken ze aan mijn netvlies voorbij. Ik voelde me weer 15 jaar oud, opgroeiend in het veilige stro van een gemiddelde Nederlandse provinciestad. Nauwelijks bekend met werkelijke ellende, exorbitante rijkdom en nose jobs, maar mateloos gefascineerd door dit leven. Het was als een reünie met oude vrienden, vrienden waarvan je niet had gedacht dat je ze zo erg zou missen, maar die hun plaats in je hart nooit hebben verloren.
Wekenlang ging ik terug in de tijd, een reis gevuld met ‘oh ja’s’ en andere kreten van herkenning en verrukking. Gulzig nam ik alle gebeurtenissen weer in mij op en genoot ik met volle teugen van het ‘wel en wee’ dat over mij uitgestort werd. Ik droomde weg met Brenda en haar ontluikende liefde voor Dylan. Ik treurde mee met Kelly en haar alcoholistische moeder. En ik stond in gedachten achter Brandon, hem een bemoedigende schouderklop gevend wanneer hij geheel terecht een studiegenoot, Peach Pit-collega of zijn eigen zus enkele puntig geformuleerde levenslessen leerde.

Wat maakt de aantrekkingskracht van Beverly Hills, 90210 nu zo groot? Is het enkel een fascinatie voor een vervlogen tijdperk, een tijdperk dat voor eeuwig in de harten gegrift staat van hen die opgroeiden in de jaren negentig? Is het de wens om tot in de poriën door te dringen van het leven van rijke, verveelde jongeren? (Weliswaar een zorgvuldig gestileerde, huiskamer-fähige versie van een dergelijk leven, maar toch.) Toegegeven, aan het einde van het eerste seizoen werd het nostalgische genot incidenteel afgewisseld met irritatie, en halverwege seizoen twee was het af en toe al flink doorbijten. Want het was niet makkelijk om toe te zien hoe een jong en vitaal gezin de problemen des levens zonder al teveel moeite wist te ontwijken dan wel neer te slaan, als ware ze badmintonshuttles gelanceerd door een zevenjarige. Ging het nou nooit eens mis? Jawel, het ging wel eens mis. Er was wel eens ruzie, en verraad. Er was zelfs wel eens afgunst, of de neiging tot overspel. Maar de Walshes gingen nooit werkelijk onderuit, zoals de vrienden, klasgenoten, buren en collega’s om hen heen; zoals gewone mensen onderuit gaan. Zij struikelden hoogstens, om vervolgens met een vloeiende hink-stapsprong de draad weer op te pakken en verder te huppelen in het land van milkshakes en haargel. Zeventien jaar na mijn eerste kijkervaring met Beverly Hills, 90210 was ik pas echt in staat om de serie te zien voor wat het was: een sprookje. En zoals in elk goed sprookje is ook hier een waarlijk groots saga onder de blijmoedige oppervlakte te ontdekken.

Wat in eerste instantie wellicht bedolven raakt onder jeugdsentiment en voyeurisme is een strijd van oud tegen jong, van conservatief tegen de wens om de wereld op eigen houtje willen ontdekken, van verstand tegen vertier, van moraal tegen egoïsme, en, uiteindelijk, van goed tegen kwaad. De rolverdeling van goed en kwaad is bij Beverly Hills, 90210 bijna even helder als bij Roodkapje en de wolf. Al het goede, juiste en zuivere in de mens wordt in de serie gepersonifieerd door de familie Walsh, met Brandon Walsh voorop. De Walshes verbeelden een hoeksteen der samenleving zoals we die allemaal graag zien, met flexibele, begripvolle ouders die enkel streng (maar altijd rechtvaardig) optreden waar nodig; een rebelse dochter die op gezette tijden in existentiële crises verkeert met als hoofdingrediënten jongens, kleding en de lengte van haar pony; en een zoon die de gehele wereldjamboree met gemak naar de kroon steekt. Elk moreel dilemma, elke persoonlijke crisis, elk conflict wordt met kracht binnen 50 minuten in de richting van een bevredigende oplossing geduwd, waarna de familie het harmonische leven fêteert met een 5-literbak aardbeienijs en een aai over de bol. Zelfs ernstige thema’s als moord, verkrachting, verslaving, racisme of homofobie worden door de kijker ervaren als middelgrote hobbels op een verder glad geplaveide weg die leidt naar een sappige, groene weide. Andere hoofdrolspelers figureren hoogstens als aangevers van de Walsh dynastie die, dan weer wat vlotter, dan weer wat langzamer, opklimmen tot een staat van eudaimonia.

Het kwaad in Beverly Hills, 90210 is alom aanwezig en dient zich aan in de vorm van zelfgenoegzaamheid, bandeloos gedrag, en bovenal de verleiding van het gulzige leven: een leven gevuld met onbetaalbare kleding, luxe auto’s, maakbare lichamen, stiekeme drinkpartijen en prom night sex. De protagonisten worden blootgesteld aan de eindeloze verlokkingen van materialisme, promiscuïteit, alcohol, cocaïne, verraad, bedrog, uiterlijke schoonheid, en het bevredigen van afgunst, maar dit landschap komt altijd weer tevoorschijn als de dorre, droge woestijn die zij eigenlijk is. Wanneer de rook optrekt is het enkel nog de deugd die schittert, de deugd die haar eigen beloning is. Het is een eindeloze, nooit aflatende test voor de kracht van het karakter, voor de onbuigzaamheid van het individu onder druk van een immorele omgeving. En nooit stellen de Walshes ons teleur: wanneer je denkt dat ook zij ten onder zullen gaan in de waanzin van Beverly Hills, als de morele nederlaag hongerig aan het hek rammelt, komt toch weer de catharsis, en erkennen ze wederom de rationele onontkoombaarheid en intrinsieke waarde van de keuze voor het juiste pad. Een les die in de letter natuurlijk ook te leren valt door bestudering van de droge traktaten van moreel filosofen, maar die de ziel pas waarlijk weet te beroeren wanneer ze als een smakelijk en (k)luchtig stuk vermaak wordt verpakt.

En dit is nu precies ook waar het de nieuwe serie aan zal ontbreken. De hoofdpersonen uit 90210 zullen niet in staat zijn om de rol van herder door de donkere vallei te vervullen, om de doodeenvoudige reden dat zij teveel zoals wij zijn. Zij hebben eenvoudigweg teveel handicaps – zo is een van de hoofdpersonen geadopteerd en heeft de grootmoeder een drankprobleem – om zich op werkelijk heroïsche wijze staande te houden in het moderne, door moreel verval gekleurde leven. Zij zijn simpelweg ‘te echt’. De kijker heeft iemand nodig die hen toont hoe hij eigenlijk zou moeten zijn, iemand die boven het aardse gewoel uittorent als een vuurtoren voor zich door het bestaan slepende,vrijwel verloren zielen, en de familie Walsh doet dat. Zij zijn niet enkel een stel goedzakken waarvan je niet weet of je ze moet knuffelen of in het gezicht stompen, maar fluweelzachte en met babyvet omhulde versies van de superman of -vrouw: een soort übermenschen next door. De hoofdpersonen in 90210 zijn daarentegen normale mensen die meer dan eens zelf in de valkuilen van het leven zijn gestapt, en daar misschien uiteindelijk wel uit weten te klimmen, maar niet zonder verder te gaan in hinkpas. Zij zullen niet in staat blijken de kijker langs de afgrond der verlokking mee te sleuren, om hem net op tijd weer voet op vaste grond te laten krijgen, omdat zij er zelf waarschijnlijk net zo hard in zullen vallen. Nee, de televisiekijker van vandaag de dag zal zijn heil elders moeten zoeken wanneer hij of zij deelgenoot wil zijn van een waarlijk deugdzaam leven, want naar de unieke aantrekkingskracht van Californische halfgoden met nimmer falend moreel kompas kan hij hoogstwaarschijnlijk fluiten in 90210.

90210 is vanaf 2 januari 2009 te zien op Net 5. Beverly Hills, 90210 seizoen 1 t/m 5 zijn nu te koop.