Als u graag wil bijdragen aan een zeer gewaardeerd medium waarbij nieuwsgierigheid en optimisme voorop staan, neem dan contact met ons op middels onderstaand e-mailadres. We horen graag van u!

redactie@deoptimist.net

Je zou hem een ontdekkingsreiziger op huis- tuin- en keukenniveau kunnen noemen. Cassander Eeftinck Schattenkerk trekt niet de wijde wereld in om betoverende landschappen te fotograferen; hij kweekt ze zelf, in eigen habitat.

Brine 4

Eeftinck Schattenkerk studeerde Woord en Beeld aan de Vrije Universiteit Amsterdam en vervolgens Fotografie aan de Rietveld Academie. In de tijd dat hij traditionele landschapsfoto’s maakte concludeerde hij op een gegeven moment dat de zoektocht naar bijzondere plekken voor hem belangrijker was dan de plekken zelf.  Vanaf dat moment is die zoektocht centraal komen staan in zijn manier van werken.

Op YouTube trof hij een instructievideo aan die uitlegt hoe men met water en zout een kerstboompje kan kweken. Eeftinck Schattenkerk raakte vervolgens gefascineerd door organische groeiprocessen. ‘Brine’, de titel van zijn laatste serie werken, is het Engelse woord voor water dat een zeer hoge concentratie zout bevat. De beelden zijn het resultaat van zijn uitvoering van dit zoutexperiment.
“De werken van ‘Brine’ groeien lange tijd in mijn studio. Het resultaat is afhankelijk van temperatuur, luchtvochtigheid et cetera; alsof je iets inzaait en kijkt wat eruit groeit.”

Zulke groei-experimenten zijn nu een belangrijke inspiratiebron voor zijn zelfgemaakte microlandschappen, die hij bij volle wasdom fotografeert in zijn thuisstudio. In de manier waarop hij de gekweekte structuren fotografisch vertaalt speelt schaal geen rol, waardoor de onwetende kijker vrij kan associëren met herkenbare natuurbeelden. Dat is precies wat Eeftinck Schattenkerk voor ogen heeft: een link leggen tussen typische natuurfenomenen en zijn eigen – ‘homegrown’ – poëtisch in beeld gebrachte landschapsfantasieën.
“Ik vind het belangrijk dat er een wisselwerking plaatsvindt tussen landschappen die ik buiten zie en iets wat ik in de studio maak; dat het in elkaar overloopt.”

Voor zijn beeldmotieven en sferen laat hij zich verder beïnvloeden door natuurdocumentaires, sciencefiction en horrorfilms.  Andere kunstenaars die hem inspireren zijn o.a. Saskia Olde Wolbers, Jean-Marc Bustamante en filmmaker Andrei Tarkovsky.

Eeftinck Schattenkerk geeft blijk van een archetypische en verrassende kijk op landschapsfotografie die verwondert en smaakt naar meer!

www.schattenkerk.nl

Terug in huis ontdeed ik me van mijn schoenen en kookte een paar eieren. Half-zacht. Daar houdt Jill van.

‘Jij nog koffie?’

‘Ja, graag.’ Ik hou mijn mok vlakbij haar hand. Haar hand trilt. Ik voel hoe ze kort over mijn rug streelt. ’s Ochtends houdt ze me soms gevangen in haar bleke armen.

Na het ontbijt strek ik me uit op de bank. Ik lees een boek over een wolk die een man opslokt die niet in God gelooft. God is de wolk. Ik zou de man kunnen zijn.

’s Nachts als we naast elkaar in bed liggen, ik links zij rechts, denk ik aan haar. Soms als we iets eerder naar bed gaan, meestal op zaterdagavond, eens in de maand en we elkaar even kort strelen en het daarna met elkaar doen, denk ik ook aan haar. Ik denk dat Jill het weet, dat ik aan Betty denk. Vrouwen weten dat soort dingen.

Betty is vroeg weduwe geworden. Jill zei het terloops, terwijl ik haar jurk losritste. ‘In haar huis is niet één foto van haar man te bekennen,’ zegt Jill.

Ik weet niet hoe hij eruit ziet en wil het eigenlijk niet eens weten.

‘Of je haar gras eens zou willen maaien.’

‘Vroeg ze dat?’

‘Ja.’

‘En wat zei jij toen?’

‘Dat ik het je zou vragen. Bij deze dus.’

‘Ach, waarom ook niet.’

‘Je ziet maar en als je het doet maai dan ook onze tuin a.u.b.’

@Suzanne Caerteling

Soms word ik badend in het zweet wakker. Vaak in mijn droom een bloedbad. Op Jill’s vraag wat ik in hemelsnaam allemaal droom, heb ik geen antwoord.

Ik wil Jill niet kwijt. Ik las eens dat slechts drie procent van de dieren het op één partner houdt en in een artikel in Mothers & Fathers, waar Jill op geabonneerd is, dat onze voorouders volgens de evoluatiepsychologie helemaal niet monogaam waren. Dat het er bij de mannen juist om ging zoveel mogelijk vrouwen te voorzien van hun zaad, om zoveel mogelijk nakomelingen te hebben. In hetzelfde artikel stond ook dat maar liefst één op de tien vrouwen vreemd gaat.

Zou Jill vreemdgaan? Of Betty?

Blijkbaar is het iets menselijks, vreemdgaan.

‘Weet je dat één op de vier mannen vreemdgaan?’ zei Jill vorige week ineens tijdens het ontbijt. Terwijl ik me bijna in een toastje met kaas verslikte en Jill mijn mok met koffie volschonk, vroeg ze me of ik het gras weer eens wilde maaien. ‘En als je toch bezig bent, neem dan ook Betty’s veldje even mee.’

Ik denk dat Jill het weet. Vrouwen weten dat soort dingen.

Nu is het eens in de maand, meestal op een zaterdag, dat ik het gras maai. Daarna maai ik het gras in Betty’s tuin. Als Betty me iets te drinken aanbiedt, zeg ik dat ik net koffie op heb, bedank ik haar vriendelijk. Af en toe zwaai ik even naar Jill.

© Marco Geldermans

De stad wordt langzaam uitgekleed.
Iedereen vindt een bijl voor de deur.
Kinderen krijgen spatels (van plastic als ze heel jong zijn).
Schraap de voegen eruit, week ze in tranen, wrik ze los.
Scheur kleurrijk behang van de muren,
plak stoplichten en straatlampen af met zwart.
Mensen twijfelen, slenteren, vinden zichzelf dan opeens
met een bijl in de hand, hakkend op laagstaande
bebouwing.
Vervang alle lampen door tl-licht,
ruk bomen uit hun laatste vierkante meter,
plant grauwe betonnen palen.
Maak plafonds lager,
breng deurposten dichter bij elkaar.
Halveer de ramen.

Als je dan klaar bent, kijk ernaar,
laat je ogen glijden over dat
wat niet meer schitteren kan.
Besef wat je gedaan hebt,
vraag aan een ander ‘Wat vind jij’
en doe niets met het antwoord.

Geef nog meer geld uit aan anoniem materiaal
en laat de stem van de stad niet meer spreken.
Laat het langzaam vergaan tot een kale plek,
waar iedereen vertrokken is en er niets anders rest
dan een plek om te wonen
waar niemand wil leven.

Lift

We reden langs de singel,
zaten midden in een gesprek
toen zij vanaf de stoep vroeg
of ze achterop mocht. Vrolijk.

Het was laat, ze had een bril
op, ik herkende haar vaag,
probeerde te bedenken wat
te zeggen toen jij zei: Natuurlijk.

Het was vanzelfsprekend
hoe zij achterop sprong,
alsof haar broer haar kwam
halen van het station.

Ze hield vast aan je heup,
een plastic tas op haar schoot.
Je vroeg waar ze heenging.
Ik volgde als een antropoloog.

Ze zei dat ze naar een hostel moest,
een stukje verderop. Ze had zelf
een fiets, maar de banden waren
altijd lek en ze wist wie dat deed,
ze gingen ’s avonds naar buiten
om messen in haar banden te steken.

Het was niet dat ze loog,
het was meer dat ze dingen verzon
en daarna verzon
dat dat waar was.
Je fietste alsof je een zus
had gehaald van het station.

Een onvoorwaardelijk vertrouwen in de mens
sierde jou al fietsend langs de singel,
langs de weerspiegeling van de gevangenis,
tot aan het donkere park.

Ik ben er, zei ze, springend van jouw fiets.
Je zwaaide, ik lachte, het was niets.

Oma

De sterren in het tapijt
lijken op de sterren
die wij altijd met kerst
voor het raam hebben hangen

Kerst met zonder oma
heel raar was dat
terwijl het met haar
ook nogal vreemd was

“Mag ik naar mijn kamer?”
vroeg ze dan
terwijl wij in een
restaurant zaten
en zij dacht
dat het een hotel was

En ze herkauwde
al haar eten en
legde het dan weer
terug op haar bord
net als een koe
die herkauwt

Ook kocht ze gebreide kussen, babypoppen, Knuffels, koetje in de keuken,
bekers van Wimlex en Max, nog meer bekers van Wimlex en Max
maar het kleedje moest blijven liggen

En de glazen kast met de bonbons
Ze was altijd zo bang
dat wij erdoorheen gingen
terwijl zij degene was
die er doorheen ging

Tegenwoordig is het kerst
met zonder oma
maar de ster
in het raam
lijkt nog steeds
en zal altijd lijken
op de ster
in het tapijt.

Rare winkel

Berlijn

vluchtig voelen aan
de plant of hij wel
echt is

zelfgemaakt ice tea
in een bamboe-glas
(volgens mij is het een vaas)
glazen schaaltje met verse witte pitloze druiven

zwembad-uitzicht met corpulente vrouw in gouden zwemkledij
keeshondje genaamd Mimi
zoeken naar eventuele presidentiële suite
(hem niet kunnen vinden)

gelukkig op de kamer een witte vaas vinden met 6 takken
(dat is design)
en hebben we een waterkoker
(die lekt)

zodra ze uit haar gouden badpak is geklommen
parel oorbellen, bijpassende ketting
Clubsandwich
(zonder tomaat)
(liever geen augurk)
(zit er zout op?)

Zo treffen we op nr. 52 – ga zelf maar kijken – de prelatuur van Opus Deï. Zoals bekend, is de samenwerking van de geïncorporeerde leken in de zending van deze prelatuur niet van externe of bijkomstige aard, maar doen de leken dit als ledematen van het lichaam van de prelatuur. Althans strikt canoniek gezien. Hoe dan ook, toen Opus Deï zijn duistere tenten in de Jan Luijkenstraat had opgeslagen, kon een van de fanatiekste katholieke landjes ter wereld, de Caraïbische eilandengroep Grenada, niet achterblijven. Het opende prompt, schuin aan de overkant, op nr. 5, zijn consulaat-generaal en riep de filmer Rob Houwer uit tot honorair consul.

Nu de roetzwarte reactie steeds meer de dienst ging uitmaken in de Jan Luijkenstraat, werd het voor de buren op nr. 3 – wereldwijd bekend als de krakers van de Lucky Luijk – tijd om te verkassen en in te trekken bij hun maten van de Rode Tetter. Maar krakers vertrekken nooit geruisloos. Zelfs lijn 10 moest er op 12 oktober 1982 aan geloven. Lijn 10? In de Jan Luijkenstraat? Ligt daar rails dan? Nee, om de hoek, op de kruising Van Baerle- en Paulus Potterstraat. Maar dáár heeft ook nooit een lijn 10 gereden. Toch heeft iedereen nog een brandende gele tram met het lijncijfer 10 op zijn netvlies. En netvliezen liegen niet. Zeker niet over trams die zelden branden en al helemaal niet op plaatsen waar ze nooit komen. Lijn 10 bleek verdwaald te zijn. Hij kwam uit de remise Havenstraat, was niet gewaarschuwd, werd niet even omgeleid over de Overtoom, en karde in zijn eentje regelrecht het krakersoproer in. Hadden de bn’ers Remco Campert, Robert ten Brink en Harry de Winter, die toch alledrie sinds jaar en dag in de Jan Luijkenstraat woonden, en wel op de perceelnummers 25, 90 en 43, dan niks kunnen doen? Nop. Robert stond zijn vijf woestknappe dochters Nina, Emma, Charlotte, Isabel en Suzanne  aan te moedigen bij de stiletto-race in de P.C. Hooftstraat. Harry was buitengaats voor een vette MTV-schnabbel. En Remco en zijn dochter, de fotografe Cleo Campert waren door Frans Molenaar geïnviteerd voor een feestje in diens achtertuin. Cleo demonstreerde hoe je een gave ego-dood-trip kon maken met de moleculair aan serotonine verwante indoolalkaloïde DMT (Di-Methyl-Triptamine). Hoe ze daaraan kwam? Gewoon, uit de acacia’s. Toch zeker niet de acacia’s uit de Jan Luijkenstraat? Maar natuurlijk. De takken had ze vanuit haar vroegere zolderkamertje in het huis van haar vader zo te pakken. Maar hoe wist Cleo in vredesnaam dat acacia’s DMT bevatten? Dat wist iedereen in de tijd dat het leven vurrukkulluk was. Had Cleo niet heimelijk ook model gestaan voor de even naieve als drugsbeluste Tjeempie, of Liesje in Luiletterland?

Ik kijk naar mijn voeten met de bordkartonnen flippers, alsof ik nu pas zie dat die aan mijn schoenen geplakt zitten. Dan haal ik mijn schouders op en draai ik, wapperend met mijn armen, een rondje. Als het kon, zou ik kwispelen met de staart.
Ze móet het herkennen. Zij was degene die Phineas and Ferb geweldig vond en altijd Perry’s geluidje nadeed als hij in beeld kwam. Perry’s geluidje zag er op tv uit alsof hij zijn lippen losjes op elkaar hield en er dan lucht doorheen blies. Trillend, zou het dan moeten klinken maar het klonk eerder alsof hij bellen blies in een glas limonade. Met een rietje.
‘Ik ben Perry,’ zeg ik. ‘Het vogelbekdier.’
Afke knikt. ‘Agent P. Ik zie het.’
Dus toch. Nu hangt Bas over haar schouder zoals ik zo-even heb gedaan, maar dan zonder snavel bij haar oor. En Bas draagt geen Perry-het-vogelbekdier-pak, maar gewoon zijn zwarte Levi’s met een witte blouse. Hij heeft zijn mond open alsof hij iets wil zeggen. Ik ben hem voor: ‘Het idee was dus dat Gaime als professor Doofenshmirtz zou gaan.’
Afke frummelt aan de onderkant van haar shirtje. Bordeauxrood, v-hals.
‘Je weet wel, zeg ik. ‘Die van Doofenshmirtz Duistere Plan Producties.’
‘Ik weet het.’ Nog steeds kijkt ze me niet aan.
‘Nou, die dus.’ Meteen heb ik spijt dat ik over Gaime ben begonnen. Nu is het van Gaime en mij en valt het buiten haar – dit, dit pak en dit statement. Nu gaat het niet meer over Afke. En dat was juist de bedoeling.
‘Waar is Gaime eigenlijk?’ vraagt Bas.
‘Die ligt oesters te kotsen.’
Even lacht ze, een beetje maar, alleen haar linkermondhoek trekt wat op. Ik weet dat ze nu voor zich ziet hoe Gaime zich aan de oesters-met-wodka vergrijpt op een van de vele kakkineuze party’s die zijn nieuwe hockeyvrienden geven. Gaime kan niet tegen wodka en iedereen weet het behalve Gaime zelf. En Sukkel-Bas natuurlijk, die wordt aangesproken door Wenneke, Kot’ vrouw, en zich noodgedwongen van ons gesprek losmaakt.
Afkes lach verdwijnt snel. Alsof ze niet mag lachen om iets van vroeger, om iets dat van ons was, zoals ze ook het vogelbekdierpak niet als Perry mag herkennen. Ik ben duidelijk een pijnlijke herinnering aan het verleden en hoe meer details ik nu vertel (zoals: weet je nog die keer dat ik met slagroom een hart op je rug had gespoten en dat de punt ervan bij je bilspleet eindigde en je, toen ik eenmaal met mijn tong bij die punt was aangekomen, zo hard moest lachen dat je een slagroomscheet in mijn gezicht liet?) des te minder zij kan ontkennen dat ze me kent. Dat wij wáár waren. Dus daar ga ik: ‘Weet je nog die keer dat ik een slagroomhart op je rug tekende en…’
Maar voor ik bij de scheet aangekomen ben zegt Afke al dat ik op moet houden. Het valt, temidden van het feest, stil. ‘Ik dacht dat je je zou gedragen. Dat het gewoon leuk zou worden,’ zegt ze. Een adertje klopt op haar slaap.
‘Leuk?’
‘Om je weer te zien, ja. Als vrienden.’
‘Je vraagt nogal veel van me.’
‘Niet echt.’
Nooit heb ik kunnen begrijpen hoe mensen, die elkaar eerst liefhadden en daarna niet meer, vrienden kunnen blijven. Ik vraag naar Bas. Ze zwijgt. Stiekem kijk ik naar de sproeten op haar borsten. Af en toe geeft de discoverlichting ze, vanaf het podium, een andere kleur. Groene sproeten. Paarse sproeten. Azuurblauwe sproeten.
Ooit wilde ik al die kleine stipjes met een pen met elkaar verbinden, zoals die tekenpuzzels van vroeger, maar ik heb het nooit durven vragen. De erectie die ik krijg is gelukkig niet in het vogelbekdierpak te zien.
‘Bas is erg…’ Afke pauzeert even, alsof ze zelf ook nog betwijfelt wat Bas dan zo erg is. ‘…aardig voor me.’
‘Oké,’ zeg ik.
‘Niet dat jij dat niet was.’
‘Nee.’
‘Ik bedoel – jij was ontzettend aardig voor me.’
‘Ja.’
‘Maar toch.’
‘Maar toch wat?’ vraag ik. Waarschijnlijk gaat ze nu weer zeggen dat ze verrast wil worden, net als toen ze het uitmaakte. Dat ik niet spontaan genoeg was. Maar iemand die een vogelbekdierpak naar een dorpsfeest draagt lijkt me toch behoorlijk spontaan.
Afke kijkt de andere kant op en ik kijk met haar mee: één van de in de kantine opgehangen ‘Hoera, 50 jaar’-slinger hangt te laag, hij raakt bijna de langste aanwezigen.
‘Gewoon,’ zegt ze.
‘Oké.’ Misschien moet ik nog een keer over het slagroomhart beginnen.
Iemand slaat me hard op mijn rug. Ik draai me om. Het is Kot. In plaats van zijn slagerspak met winkellogo draagt hij nu een feestelijke blouse met meer kleuren dan mijn hersenen aan kunnen.
‘Kot, van harte!’ roep ik. Te hard.
‘Goed pak, jongen!’ roept hij terug. Zijn neus en wangen zijn rood. ‘Neem een bitterbal.’ Hij duwt een schaal bitterballen onder mijn neus en ik pak er twee. Op de schaal staat een glazen mosterdbakje, korrels bitterbal zijn erin blijven plakken.
‘Geen saus?’ vraagt Kot.
‘Geen saus,’ zeg ik en ik bedank hem. Afke lust geen mosterd. Kot loopt door.
Ik weet dat ze er niet meer zal staan als ik me omdraai. Ik draai me om. Ze is weg. In mijn eentje eet ik de bitterballen op, wat nogal lastig gaat met een kartonnen snavel als mond. Zonder saus smaken ze nergens naar.

In de herenwc’s gooi ik wat water in mijn gezicht. De bordkartonnen snavel is onherstelbaar gebroken, zweetplekken hebben zich in volmaakte cirkels onder mijn armen gevormd. Ik heb bitterbal over mijn pak gemorst. Voorzichtig probeer ik het uit te spoelen, maar het wordt alleen maar erger. Met een natte vlek op borsthoogte loop ik de wc uit. Ze staan te zoenen bij de buitendeur, Afke en Sukkel-Bas.
Het is me al vaker opgevallen dat hoe afwijkender je voorkomen is, des te minder je opvalt. Dus kan ik in mijn vogelbekdierpak alles maken. Ik ga via de bar naar de keuken; niemand die het ziet. Ik pak de kingsize fles ketchup uit de koelkast; niemand die me vraagt waar ik mee bezig ben, wat de bedoeling van het pak is. Ik passeer Wenneke met de fles en ze zegt: ‘Ha Jos!’ en ik zeg ‘Ha die Wenneke, van harte, hè?’ Ik salueer met de fles tegen mijn slaap. Zij knipoogt en loopt door.
Onderweg naar buiten klampt Sukkel-Bas zich aan me vast. ‘Je moet het opgeven, Jos.’ zegt hij. Hij is heel erg dronken. Ik niet.
‘Wat opgeven?’
‘Afke. Ze wil je niet meer. Het is over. Geloof me van man op man.’
‘Is het niet van man tot man?’
‘Weet ik veel.’ Sukkel-Bas fronst en ziet dan mijn fles ketchup. ‘Wat ga je met die fles doen? Waarom loop je in godsnaam in dat stomme pak? En waar is Gaime?’
‘Oesters met ketchup, Bas,’ zeg ik, hopelijk gedecideerd genoeg. ‘Daar begrijp jij helemaal niets van.’ Ik druk de punt van de fles tegen zijn borst. Een volmaakte rode stip blijft achter op de witte blouse. Bas lijkt het niet te merken.
Buiten staan rokers en ze kijken niet naar me. De muziek dreunt met geweld door de deuren van de sportschool heen. Black Eyed Peas: I gotta feeling. Stelletjes staan met de handen in elkaars broekzakken of onder shirtjes en truitjes. Gaime is er niet bij. Afke ook niet. Ik doe een laatste keer mijn hoofd af.
Weet je nog dat je zei dat je helemaal nooit iets had meegemaakt en dat je dat speet? Dat je je ten onrechte bevoorrecht voelde zo gelukkig te zijn en daardoor slechts in angst kon leven tot het moment waarop het zou gebeuren – dat je iets méé zou maken en dat die veilige bel van je kindertijd kapotgeprikt zou worden? Nu is dat moment aangebroken. Ik doe dat voor jou. Omdat je mijn vriendin was. Omdat je mijn vriendin niet meer bent. Omdat het niet gewerkt heeft vandaag, dit, dit pak, het slagroomhart niet spontaan genoeg voor je was – en alle keren dat we samen op bed tv keken, tekenfilmstemmetjes nadeden, lachten om Perry het Vogelbekdier ook niet.
Ik smeer Perry’s hoofd helemaal onder de ketchup en loop er dan mee naar het fietsenrek. Ze heeft nog steeds dezelfde roze bloemenfiets. Omdat ik niet zeker weet welke fiets van Bas is, laat ik aan beide kanten van de hare wat banden leeglopen. In mijn hoofd hoor ik Gaime zeggen dat ik dit niet moet doen, dat het smakeloos is. Maar ik heb een ander woord in gedachten.
Het hoofd van Perry leg ik op haar zadel. Zo zonder ogen, met gebroken snavel en een ingedeukte detectivehoed ziet het er leeg uit. Ketchup druipt vanaf het nekgat naar beneden over het zadel. Hier heb je spontaan, veel geluk ermee. Ik draai me om.
‘Hé,’ hoor ik achter me. ‘Daar loopt Perry het vogelbekdier!’

Foto’s: Tossa Joan Harding

Het past bij Siddhartha Lokanandi, een boekhandel beginnen in tijden van crisis. Hij noemt zichzelf niet voor niks een rebel. “Misschien noem ik mijn boekwinkel wel ‘Rebel Bookstore’” lacht de zevenendertigjarige literatuurliefhebber. Maar hij ontkent niet dat de book business in moeilijkheden is. Hij is dan ook van plan om klein te beginnen. Maar klein en New York gaan niet samen. In de levendige stadsdelen liggen de gemiddelde huurprijzen van een bescheiden winkelpand rond de 25.000 dollar per maand. Een grote winkelketen zoals Barnes & Noble kan zich dat permitteren. Een ambitieuze dertiger met een passie voor boeken niet.

Dead-tree books

Siddhartha en ik hebben elkaar om drie uur ‘s nachts in een boekwinkel ontmoet. Hij was aan het werk en ik kwam na een paar drankjes in de buurtkroeg nog even rondstruinen. Twee uur later vertrok ik richting huis, ontnuchterd maar geïnspireerd en met een tas vol boeken. In New York zijn behoorlijk wat 24-uurs winkels, maar een kleine buurtwinkel in Brooklyn, een boekwinkel nota bene, die om drie uur ‘s nachts open is? Dat leek me toch wel uitzonderlijk. Het voortbestaan van lokale, onafhankelijke boekwinkels is namelijk niet vanzelfsprekend. De cijfers zijn onheilspellend: boeken hebben het moeilijk. Grote ketens als Barnes & Noble (met een Starbucks leescafé – dat zegt genoeg) en de multinationale webwinkel Amazon nemen de markt over. In tegenstelling tot de plaatselijke boekwinkels, schuwen zij de verkoop van e-books niet. Beide verkooppunten hebben zelfs een eigen e-reader ontwikkeld: de Nook en de Kindle. In de New Yorkse metro zie je meer e-readers dan papieren boeken, ook wel ‘dead-tree books’ genoemd. En toch zegde Siddhartha zijn baan op bij de boekhandel waar wij elkaar ontmoetten, om zijn eigen ‘Rebel Bookstore’ te beginnen.

Een e-book schaf je vanachter de computer aan, vaak voor minder dan in de winkel. Maar het is niet alleen gemakkelijker en goedkoper: er vindt ook een werkelijke verschuiving plaats op boekenmarkt. Uitgeven in eigen beheer is een van de grootste voordelen van het e-book. Schrijvers die niet gepubliceerd worden door traditionele uitgeverijen, kunnen vrij gemakkelijk een e-book uitgeven. Siddhartha plaatst deze ontwikkeling onder het kopje ‘I-universe’. Als hij zelf een boek zou schrijven – wat waarschijnlijk niet gaat lukken, aangezien boeken verkopen meer dan een voltijd klus is – zou hij het alleen bij een ‘echte’ uitgeverij uit willen brengen. Michael, een klant in St. Marks Bookshop, de oudste onafhankelijke boekwinkel in Manhattan, denkt daar anders over. De winkel vult zich met de lome stem van Leonard Cohen, “I’m your man”. Geheel in toon met de broeierige muziek bladert de man naast mij door een vagina-fotoalbum. Ook dat valt blijkbaar onder cultuurkritiek – het genre waarin St. Marks gespecialiseerd in is. Gelukkig is de boekwinkel verder zoals het hoort, huiselijk en gezellig in plaats van zwoel. Klanten scharrelen op hun gemak tussen de stellages vol boeken. Michael komt niet alleen als klant naar St. Marks: trots haalt hij zijn boek van de plank. Zelf uitgegeven in print, vijftien dollar per boek en voor vijfentwintig in de winkel. Gaat de oprukkende populariteit van het uitgeven in eigen beheer niet ten koste van de kwaliteit? Michael begrijpt niet waar ik het over heb: “Ik heb een boek uitgegeven, dat is toch prachtig!”

Daar denkt Siddhartha anders over. Een onafhankelijke boekwinkel begint met een strenge selectie. “Curation is crucial.” Waar ze bij Barnes & Noble alles verkopen wat enigszins verkopen wil (een blik op de bestsellerlijst vertelt dat deze boeken over beroemdheden, misdaad, schoenen en zelfhulp gaan), streeft een onafhankelijke boekwinkel naar een meer normatieve houding ten opzichte van zijn klanten. Ezra, sinds twee jaar eigenaar van Community Bookstore, lacht bescheiden: “Het is niet onze taak om de lezers op te voeden. Hoewel..” Hij twijfelt, wil niet belerend klinken of zijn bereik als boekverkoper overdrijven. “Hier komt gewoon een heel belezen publiek,” besluit hij. ‘Hier’ is in Park Slope. Ezra’s boekwinkel is een thuisbasis voor Brooklyn-auteurs als Paul Auster en Jonathan Safran Foer. De kinderen van Safran Foer komen vooral voor de poes, die Tiny heet omdat ze zo dik is. Ezra heeft liever niet dat ik de klanten in de weg loop – klanten die zich zo thuis voelen dat ze onverstoorbaar zitten te lezen in de luie fauteuils – maar de poes mag gaan waar ze wil. Luid spinnend bewaakt ze een tafel vol klassiekers.

Ezra is zo bescheiden omdat de ambities van een boekverkoper anno 2011 bescheiden moeten zijn. Community Bookstore werd veertig jaar geleden opgericht. Toen waren kleine winkels heel gewoon, maar de meeste zijn inmiddels verdwenen. Er waren ook vier boekwinkels in de buurt, maar die zijn allen verdreven door een nabije Barnes & Noble. Als Ezra en zijn partner Stephanie de winkel twee jaar geleden niet hadden overgenomen was het bestaan van deze ontmoetingsplek voor lokale schrijvers, uitgevers en lezers niet zeker geweest. Een dappere stap om een zinkend schip over te nemen. “Dapper? Misschien is het vooral dom.” Ezra werkt meer dan zeventig uur per week, steekt al zijn tijd in de winkel. Eenmaal in bed leest hij en selecteert hij wat er in de winkel moet en wat niet. Maar hij klaagt niet (het is ten slotte een Amerikaan, geen Nederlander): “Who doesn’t want to own a bookstore?” De winkel is zijn ‘American Dream‘. Het is wel een atypische American Dream, zo in dienst van anderen en zonder het streven naar excessief financieel succes. “We willen de mensen in deze wijk een tweede thuis bieden.”
De huiskamer-sfeer is goed gelukt in Community Bookstore. En niet op z’n ‘hipster’s', maar echt op z’n ‘huiskamer’s’; de open keuken, waar de lege wijnflessen van gezelligheid getuigen, en de geur van kattenvoer (Tiny heeft net gegeten) dragen daar aan bij. Bovendien kennen Stephanie en Ezra het merendeel van hun klanten – die hij ‘bezoekers’ noemt in plaats van ‘customers‘ – bij naam. En wie niet naar de winkel kan komen – te oud of te ziek? – die hoeft maar te bellen: ze brengen met liefde een boek aan huis.

Literaire vriendschap

Vlak voordat ik voor zes maanden naar New York vertrok las ik Jonathan Franzen’s essaybundel How to be Alone. Het is zowel een ode aan eenzaamheid als een ode aan het boek (dat eenzaamheid zowel waardeert als verdrijft). Franzen’s essays stelden mij gerust: mocht ik eenzaamheid ervaren in New York – niet onwaarschijnlijk in een stad van haast – dan kon ik altijd nog lezend een vriendschap opbouwen met Holden Caulfield of een andere tragische held. Het is bijna jammer dat ik allerlei leuke mensen heb ontmoet; daarom hoefde ik helaas niet vaak genoeg naar knusse boekhandels om, op zoek naar romanfiguren als gezelschap, de eenzaamheid te verdrijven.
De drukke stad biedt een perfect decor voor een publieke huiskamer. Vooral jonge New Yorkers wonen klein en kennen hun huisgenoten vaak niet eens bij naam. Velen wonen ver van hun familie vandaan. “Lezen is een manier om te ontsnappen aan de werkelijkheid en dus heel intiem en privé, maar het helpt je ook om een identiteit te verwerven, om een plek in de wereld te veroveren.” De boekwinkel verbindt de persoonlijke leeservaring met het wereldlijke, sociale aspect van het boek.

“Vroeger kon ik uren ronddwalen in een boekwinkel.” vertelt Shelbey, die nu haastig op zoek is naar een geschikt verjaardagcadeau voor haar broer. Nu komt ze alleen nog met ‘een doel’ naar BookCourt, de Brooklyn-boekwinkel om de hoek van haar huis. “Te weinig tijd” verzucht ze. Dat klinkt plausibel; wel meer New Yorkers kampen met een gebrek aan tijd en ruimte, vandaar dat de e-reader het zo goed doet. De webwinkel shopt snel en het e-book is gemakkelijk mee te nemen – en vast te houden in een overvolle metro. Maar Shelbey vertikt het om een e-reader aan te schaffen. “Wat moet je met een boek zonder ziel?” En juist die ziel is het eigenlijke probleem, zo blijkt. Als struinende student ontmoette ze haar man in de boekwinkel: hij raadde haar een boek aan. Het boek beviel haar niet, maar de man mocht blijven. Afgelopen jaar is hij overleden, haar huis staat nog vol met zijn boeken, maar ze wil ervan af. Ze moet verder zonder hem en dus ook zonder zijn boeken.

Sidney, een oudere heer met vlinderdasje, is al even diep verbonden met zijn boeken, maar lijdt daar vooral fysiek onder. Met schaamrood op de kaken geeft hij toe dat hij behoorlijk wat boeken verscheurd heeft in zijn leven. “Toen ze de paperback introduceerden vond ik het maar niets.” maar hij ontdekte toch een voordeel: op reis scheurde hij de pagina’s uit die hij al gelezen had. “Dat scheelt ruimte en gewicht”. De gemiddelde e-reader weegt nog geen tweehonderd gram en kan meer dan duizend boeken opslaan. Zo archaïsch als de bejaarde Sidney is Siddhartha uiteraard niet: “Je moet als verkoper wel mee gaan met de tijd; het is goed om je met de nieuwste ontwikkelingen bezig te houden.” Maar hij gelooft niet dat de e-reader zijn ware concurrent is. “Mijn rivaal is het restaurant – een plek waar men het gezellig heeft.”

Dapper of dom?

Het delen van een openbare ruimte, een plek waar vreemden samenkomen, lijkt een groeiende behoefte. Populistische partijen in zowel Amerika als Europa propageren het gemeenschapsgevoel, maar ook de Occupy Wall Street beweging toont de herwaardering voor een publieke plek, een zogezegd Agora of dorpsplein waar burgers elkaar ontmoeten kunnen. Boekwinkels bieden ruimte voor een breed publiek. Of zoals een klant zegt: “Ze zijn allemaal anders. Boeken hebben verschillende kleuren, geuren, ze zijn verschillend van vorm. Op internet is alles zo uniform.” Maar natuurlijk zijn boekwinkels juist ook de plek om gelijkgestemden te ontmoeten. Cary, die sinds twee dagen in BookCourt werkt, geeft toe: “Als ik een boek echt geweldig vind en iemand anders vindt het niets, dan weet ik eigenlijk al: wij worden geen vrienden.” Met klanten zal hij iets genuanceerder moeten zijn. Siddhartha vertelt dat hij zich een lobbyist van het boek voelt, maar hij gelooft niet dat zijn boekwinkel de wereld zal verbeteren. Hij wil zijn toekomstige klanten blij maken met boeken en als het even kan daagt hij ze uit – door bijvoorbeeld niet-westerse werken te verkopen – maar hij wil zijn eigen smaak niet opdringen.

Het is de liefde voor boeken die de eigenaren zo dapper of dom krijgt om een winkel draaiende te houden. Maar een onafhankelijke boekwinkel mag dan een baken in de wijk zijn met de nadruk op kwaliteit op de boekenplank, een boekverkoper staat uiteindelijk in dienst van zijn publiek. Boeken zijn niet alleen van sentimentele waarde, ‘books are business’. Net als de bescheiden Ezra, heeft Siddhartha daarom één devies: de klant is koning. Want dat is wat je onderscheid in de Amerikaanse maatschappij: of je goed verkopen kunt. Siddhartha somt zijn eigen unique selling points op. “Ik lees. Ik ken de uitgeverswereld en ik ben goed met mensen.” Goed met boeken en goed met mensen, dat is waar het om gaat.
Maar of mensen ook goed met boeken zijn? Bob, de eigenaar van St. Marks Bookshop, betwijfelt het. Hij denkt dat mensen minder lezen. “Ze zitten online.” Voor je het weet ben je een paar uur verder, surfend van de ene pagina naar de andere. “Het internet is een verleidelijk medium.” Hij spuwt ‘seductive’ uit; verleidelijk in een duivelse zin dus.

Mensen verdoen hun tijd op het internet (fijn voor wie dit leest), maar verdwalen in een boekwinkel: ze struinen rond, bladeren in onbekende werken. Klanten raden elkaar hun favorieten aan. Juist de dominantie van het internet in ons moderne bestaan – ons leven in een ‘I-universe’ – is misschien wel wat ons naar de boekhandel brengt. Want het gemeenschapsgevoel, daar gaat het veelal om. En als iemand de kracht van zijn klanten kent, is het Bob. Na eenendertig jaar van groeiende erkenning, sloeg in 2008 de economische crisis toe. De huurprijs steeg en mensen kochten minder. 40.000 betrokkenen tekenden een petitie – op internet, dat wel- om de oudste boekhandel van Manhattan te behouden. Bekende boekliefhebbers kwamen op bezoek, lokale en nationale persaandacht zorgde voor veel nieuwe klanten. Voorlopig kan St. Marks Bookshop blijven. Long Live Books and Readers, prijst het bedankbriefje in de etalage. “Boeken en mensen” herhaalt Siddhartha “daar ben ik goed in.” Daarom opent hij in het voorjaar een boekwinkel. Dat is niet dom of dapper, hoogstens een beetje rebels.

Met dank aan de eigenaren en medewerkers van BookCourt, Community Bookstore, St. Marks Bookshop, die allen maar één regel hadden: “Loop mijn klanten niet in de weg.”

Met dank aan Siddhartha Lokanandi, die ik een heleboel toekomstige klanten gun.

—

Bookcourt
163 Court St
Brooklyn, New York 11201

Community Bookstore
143 Seventh Avenue
Brooklyn, New York 11215

St. Marks Bookshop
31 3rd Avenue
New York, New York 10003-5536