Optimistisch? Stuur ons uw werk. Of als dat werk zich niet één-twee-drie laat opsturen, om welke reden dan ook, neem dan contact met ons op. Beide is mogelijk middels onderstaand e-mailadres. We horen graag van u!

redactie@deoptimist.net

Foto’s: Tossa Joan Harding

Het past bij Siddhartha Lokanandi, een boekhandel beginnen in tijden van crisis. Hij noemt zichzelf niet voor niks een rebel. “Misschien noem ik mijn boekwinkel wel ‘Rebel Bookstore’” lacht de zevenendertigjarige literatuurliefhebber. Maar hij ontkent niet dat de book business in moeilijkheden is. Hij is dan ook van plan om klein te beginnen. Maar klein en New York gaan niet samen. In de levendige stadsdelen liggen de gemiddelde huurprijzen van een bescheiden winkelpand rond de 25.000 dollar per maand. Een grote winkelketen zoals Barnes & Noble kan zich dat permitteren. Een ambitieuze dertiger met een passie voor boeken niet.

Dead-tree books

Siddhartha en ik hebben elkaar om drie uur ‘s nachts in een boekwinkel ontmoet. Hij was aan het werk en ik kwam na een paar drankjes in de buurtkroeg nog even rondstruinen. Twee uur later vertrok ik richting huis, ontnuchterd maar geïnspireerd en met een tas vol boeken. In New York zijn behoorlijk wat 24-uurs winkels, maar een kleine buurtwinkel in Brooklyn, een boekwinkel nota bene, die om drie uur ‘s nachts open is? Dat leek me toch wel uitzonderlijk. Het voortbestaan van lokale, onafhankelijke boekwinkels is namelijk niet vanzelfsprekend. De cijfers zijn onheilspellend: boeken hebben het moeilijk. Grote ketens als Barnes & Noble (met een Starbucks leescafé – dat zegt genoeg) en de multinationale webwinkel Amazon nemen de markt over. In tegenstelling tot de plaatselijke boekwinkels, schuwen zij de verkoop van e-books niet. Beide verkooppunten hebben zelfs een eigen e-reader ontwikkeld: de Nook en de Kindle. In de New Yorkse metro zie je meer e-readers dan papieren boeken, ook wel ‘dead-tree books’ genoemd. En toch zegde Siddhartha zijn baan op bij de boekhandel waar wij elkaar ontmoetten, om zijn eigen ‘Rebel Bookstore’ te beginnen.

Een e-book schaf je vanachter de computer aan, vaak voor minder dan in de winkel. Maar het is niet alleen gemakkelijker en goedkoper: er vindt ook een werkelijke verschuiving plaats op boekenmarkt. Uitgeven in eigen beheer is een van de grootste voordelen van het e-book. Schrijvers die niet gepubliceerd worden door traditionele uitgeverijen, kunnen vrij gemakkelijk een e-book uitgeven. Siddhartha plaatst deze ontwikkeling onder het kopje ‘I-universe’. Als hij zelf een boek zou schrijven – wat waarschijnlijk niet gaat lukken, aangezien boeken verkopen meer dan een voltijd klus is – zou hij het alleen bij een ‘echte’ uitgeverij uit willen brengen. Michael, een klant in St. Marks Bookshop, de oudste onafhankelijke boekwinkel in Manhattan, denkt daar anders over. De winkel vult zich met de lome stem van Leonard Cohen, “I’m your man”. Geheel in toon met de broeierige muziek bladert de man naast mij door een vagina-fotoalbum. Ook dat valt blijkbaar onder cultuurkritiek – het genre waarin St. Marks gespecialiseerd in is. Gelukkig is de boekwinkel verder zoals het hoort, huiselijk en gezellig in plaats van zwoel. Klanten scharrelen op hun gemak tussen de stellages vol boeken. Michael komt niet alleen als klant naar St. Marks: trots haalt hij zijn boek van de plank. Zelf uitgegeven in print, vijftien dollar per boek en voor vijfentwintig in de winkel. Gaat de oprukkende populariteit van het uitgeven in eigen beheer niet ten koste van de kwaliteit? Michael begrijpt niet waar ik het over heb: “Ik heb een boek uitgegeven, dat is toch prachtig!”

Daar denkt Siddhartha anders over. Een onafhankelijke boekwinkel begint met een strenge selectie. “Curation is crucial.” Waar ze bij Barnes & Noble alles verkopen wat enigszins verkopen wil (een blik op de bestsellerlijst vertelt dat deze boeken over beroemdheden, misdaad, schoenen en zelfhulp gaan), streeft een onafhankelijke boekwinkel naar een meer normatieve houding ten opzichte van zijn klanten. Ezra, sinds twee jaar eigenaar van Community Bookstore, lacht bescheiden: “Het is niet onze taak om de lezers op te voeden. Hoewel..” Hij twijfelt, wil niet belerend klinken of zijn bereik als boekverkoper overdrijven. “Hier komt gewoon een heel belezen publiek,” besluit hij. ‘Hier’ is in Park Slope. Ezra’s boekwinkel is een thuisbasis voor Brooklyn-auteurs als Paul Auster en Jonathan Safran Foer. De kinderen van Safran Foer komen vooral voor de poes, die Tiny heet omdat ze zo dik is. Ezra heeft liever niet dat ik de klanten in de weg loop – klanten die zich zo thuis voelen dat ze onverstoorbaar zitten te lezen in de luie fauteuils – maar de poes mag gaan waar ze wil. Luid spinnend bewaakt ze een tafel vol klassiekers.

Ezra is zo bescheiden omdat de ambities van een boekverkoper anno 2011 bescheiden moeten zijn. Community Bookstore werd veertig jaar geleden opgericht. Toen waren kleine winkels heel gewoon, maar de meeste zijn inmiddels verdwenen. Er waren ook vier boekwinkels in de buurt, maar die zijn allen verdreven door een nabije Barnes & Noble. Als Ezra en zijn partner Stephanie de winkel twee jaar geleden niet hadden overgenomen was het bestaan van deze ontmoetingsplek voor lokale schrijvers, uitgevers en lezers niet zeker geweest. Een dappere stap om een zinkend schip over te nemen. “Dapper? Misschien is het vooral dom.” Ezra werkt meer dan zeventig uur per week, steekt al zijn tijd in de winkel. Eenmaal in bed leest hij en selecteert hij wat er in de winkel moet en wat niet. Maar hij klaagt niet (het is ten slotte een Amerikaan, geen Nederlander): “Who doesn’t want to own a bookstore?” De winkel is zijn ‘American Dream‘. Het is wel een atypische American Dream, zo in dienst van anderen en zonder het streven naar excessief financieel succes. “We willen de mensen in deze wijk een tweede thuis bieden.”
De huiskamer-sfeer is goed gelukt in Community Bookstore. En niet op z’n ‘hipster’s', maar echt op z’n ‘huiskamer’s’; de open keuken, waar de lege wijnflessen van gezelligheid getuigen, en de geur van kattenvoer (Tiny heeft net gegeten) dragen daar aan bij. Bovendien kennen Stephanie en Ezra het merendeel van hun klanten – die hij ‘bezoekers’ noemt in plaats van ‘customers‘ – bij naam. En wie niet naar de winkel kan komen – te oud of te ziek? – die hoeft maar te bellen: ze brengen met liefde een boek aan huis.

Literaire vriendschap

Vlak voordat ik voor zes maanden naar New York vertrok las ik Jonathan Franzen’s essaybundel How to be Alone. Het is zowel een ode aan eenzaamheid als een ode aan het boek (dat eenzaamheid zowel waardeert als verdrijft). Franzen’s essays stelden mij gerust: mocht ik eenzaamheid ervaren in New York – niet onwaarschijnlijk in een stad van haast – dan kon ik altijd nog lezend een vriendschap opbouwen met Holden Caulfield of een andere tragische held. Het is bijna jammer dat ik allerlei leuke mensen heb ontmoet; daarom hoefde ik helaas niet vaak genoeg naar knusse boekhandels om, op zoek naar romanfiguren als gezelschap, de eenzaamheid te verdrijven.
De drukke stad biedt een perfect decor voor een publieke huiskamer. Vooral jonge New Yorkers wonen klein en kennen hun huisgenoten vaak niet eens bij naam. Velen wonen ver van hun familie vandaan. “Lezen is een manier om te ontsnappen aan de werkelijkheid en dus heel intiem en privé, maar het helpt je ook om een identiteit te verwerven, om een plek in de wereld te veroveren.” De boekwinkel verbindt de persoonlijke leeservaring met het wereldlijke, sociale aspect van het boek.

“Vroeger kon ik uren ronddwalen in een boekwinkel.” vertelt Shelbey, die nu haastig op zoek is naar een geschikt verjaardagcadeau voor haar broer. Nu komt ze alleen nog met ‘een doel’ naar BookCourt, de Brooklyn-boekwinkel om de hoek van haar huis. “Te weinig tijd” verzucht ze. Dat klinkt plausibel; wel meer New Yorkers kampen met een gebrek aan tijd en ruimte, vandaar dat de e-reader het zo goed doet. De webwinkel shopt snel en het e-book is gemakkelijk mee te nemen – en vast te houden in een overvolle metro. Maar Shelbey vertikt het om een e-reader aan te schaffen. “Wat moet je met een boek zonder ziel?” En juist die ziel is het eigenlijke probleem, zo blijkt. Als struinende student ontmoette ze haar man in de boekwinkel: hij raadde haar een boek aan. Het boek beviel haar niet, maar de man mocht blijven. Afgelopen jaar is hij overleden, haar huis staat nog vol met zijn boeken, maar ze wil ervan af. Ze moet verder zonder hem en dus ook zonder zijn boeken.

Sidney, een oudere heer met vlinderdasje, is al even diep verbonden met zijn boeken, maar lijdt daar vooral fysiek onder. Met schaamrood op de kaken geeft hij toe dat hij behoorlijk wat boeken verscheurd heeft in zijn leven. “Toen ze de paperback introduceerden vond ik het maar niets.” maar hij ontdekte toch een voordeel: op reis scheurde hij de pagina’s uit die hij al gelezen had. “Dat scheelt ruimte en gewicht”. De gemiddelde e-reader weegt nog geen tweehonderd gram en kan meer dan duizend boeken opslaan. Zo archaïsch als de bejaarde Sidney is Siddhartha uiteraard niet: “Je moet als verkoper wel mee gaan met de tijd; het is goed om je met de nieuwste ontwikkelingen bezig te houden.” Maar hij gelooft niet dat de e-reader zijn ware concurrent is. “Mijn rivaal is het restaurant – een plek waar men het gezellig heeft.”

Dapper of dom?

Het delen van een openbare ruimte, een plek waar vreemden samenkomen, lijkt een groeiende behoefte. Populistische partijen in zowel Amerika als Europa propageren het gemeenschapsgevoel, maar ook de Occupy Wall Street beweging toont de herwaardering voor een publieke plek, een zogezegd Agora of dorpsplein waar burgers elkaar ontmoeten kunnen. Boekwinkels bieden ruimte voor een breed publiek. Of zoals een klant zegt: “Ze zijn allemaal anders. Boeken hebben verschillende kleuren, geuren, ze zijn verschillend van vorm. Op internet is alles zo uniform.” Maar natuurlijk zijn boekwinkels juist ook de plek om gelijkgestemden te ontmoeten. Cary, die sinds twee dagen in BookCourt werkt, geeft toe: “Als ik een boek echt geweldig vind en iemand anders vindt het niets, dan weet ik eigenlijk al: wij worden geen vrienden.” Met klanten zal hij iets genuanceerder moeten zijn. Siddhartha vertelt dat hij zich een lobbyist van het boek voelt, maar hij gelooft niet dat zijn boekwinkel de wereld zal verbeteren. Hij wil zijn toekomstige klanten blij maken met boeken en als het even kan daagt hij ze uit – door bijvoorbeeld niet-westerse werken te verkopen – maar hij wil zijn eigen smaak niet opdringen.

Het is de liefde voor boeken die de eigenaren zo dapper of dom krijgt om een winkel draaiende te houden. Maar een onafhankelijke boekwinkel mag dan een baken in de wijk zijn met de nadruk op kwaliteit op de boekenplank, een boekverkoper staat uiteindelijk in dienst van zijn publiek. Boeken zijn niet alleen van sentimentele waarde, ‘books are business’. Net als de bescheiden Ezra, heeft Siddhartha daarom één devies: de klant is koning. Want dat is wat je onderscheid in de Amerikaanse maatschappij: of je goed verkopen kunt. Siddhartha somt zijn eigen unique selling points op. “Ik lees. Ik ken de uitgeverswereld en ik ben goed met mensen.” Goed met boeken en goed met mensen, dat is waar het om gaat.
Maar of mensen ook goed met boeken zijn? Bob, de eigenaar van St. Marks Bookshop, betwijfelt het. Hij denkt dat mensen minder lezen. “Ze zitten online.” Voor je het weet ben je een paar uur verder, surfend van de ene pagina naar de andere. “Het internet is een verleidelijk medium.” Hij spuwt ‘seductive’ uit; verleidelijk in een duivelse zin dus.

Mensen verdoen hun tijd op het internet (fijn voor wie dit leest), maar verdwalen in een boekwinkel: ze struinen rond, bladeren in onbekende werken. Klanten raden elkaar hun favorieten aan. Juist de dominantie van het internet in ons moderne bestaan – ons leven in een ‘I-universe’ – is misschien wel wat ons naar de boekhandel brengt. Want het gemeenschapsgevoel, daar gaat het veelal om. En als iemand de kracht van zijn klanten kent, is het Bob. Na eenendertig jaar van groeiende erkenning, sloeg in 2008 de economische crisis toe. De huurprijs steeg en mensen kochten minder. 40.000 betrokkenen tekenden een petitie – op internet, dat wel- om de oudste boekhandel van Manhattan te behouden. Bekende boekliefhebbers kwamen op bezoek, lokale en nationale persaandacht zorgde voor veel nieuwe klanten. Voorlopig kan St. Marks Bookshop blijven. Long Live Books and Readers, prijst het bedankbriefje in de etalage. “Boeken en mensen” herhaalt Siddhartha “daar ben ik goed in.” Daarom opent hij in het voorjaar een boekwinkel. Dat is niet dom of dapper, hoogstens een beetje rebels.

Met dank aan de eigenaren en medewerkers van BookCourt, Community Bookstore, St. Marks Bookshop, die allen maar één regel hadden: “Loop mijn klanten niet in de weg.”

Met dank aan Siddhartha Lokanandi, die ik een heleboel toekomstige klanten gun.

—

Bookcourt
163 Court St
Brooklyn, New York 11201

Community Bookstore
143 Seventh Avenue
Brooklyn, New York 11215

St. Marks Bookshop
31 3rd Avenue
New York, New York 10003-5536

voor de rook 1.

zo mooi ze was
een jaar in beeld
voor mij nog te beleven
zo ook haar geur
de aroma van ervaring
werd mijn lied

ik ervoer
de aangereikte vrijheid
een enkeltje nu
in dat moment

toen mijn nieuwe ik
en jouw nieuwe mij
ons nieuwe wij werden

en nooit meer niet

—

voor de rook 2.

was er ooit
zonder rook
een echte held
die telde

James, Jim, John, Bill, Keith
Snoop, EM,
Andy, Debby, Janis, Flee, Charles and Them
Simon, Herman, Nina Hagen
sollst du gar nicht erst mal vragen
zelfs Mark Twain

en verder iedereen

—

voor de rook 3.

grapjes maken over kanker
omdat je bang bent

en dat je dan de uitverkorene
de bangste van je klas
de enige zonder bestaansrecht
de vleesgeworden aap
de aap geworden gewoonte

niet erkend

je niet uit je tent laat lokken
als de plexiglazen vrijheid
het tijdperk van de brandgaten
in je overhemden uitluidt

en je je schouders ophaalt
bij de mededeling

—

voor de rook 4.

nu is er leemte
de aangenomen opstekers
verruild voor complimenten
in een sociaal netwerk
van al dan niet rokers

voor mij tien anderen
en na mij zelfs

ik bekeer me tot snoep
van Fisherman’s Friend tot dubbelzout
van chocola tot suikergoed
en dure knoflookworst in schapendarm
op houten plankjes met oude kaas
en bitter bruin of blonder bier
met piepjonge jenever

en water
grote glazen water
die ik met de sereniteit
van jouw glimlach
over mijn lippen giet

het ongeboren kwaad
verdrink ik

de karakterloze

met zijn toekomstdroom
van tijd

Roos-meisjes

Roos was het nieuwe meisje in mijn klas. Ze had lang donker haar en gaatjes in haar oren. Ze was acht jaar oud en kwam uit Dordrecht. Dat vond ik mooi klinken, Dordrecht. Gezien het feit dat op die leeftijd de naam van een onbekende stad reden genoeg  is om vriendschap te sluiten, werden we beste vriendinnen.

Nu zijn we volwassen. Of tenminste, op een leeftijd die een volwassen invulling des leven zou doen vermoeden. Roos schildert. Ze rondde haar studie aan de kunstacademie Cum Laude af in een tijd dat we elkaar, zonder uitgesproken gevoel van weemoed, uit het oog waren verloren.  Vorig jaar hervonden we elkaar. We spraken af in een café en aten appeltaart. “Gemaakt door geestelijk gehandicapten”, zei de koket-kortgeknipte-dame achter de bar, “maar echt heel lekker”. Alsof de smaak van de taart extra bevestiging behoefde enkel en alleen omdat deze door intellectueel minder fortuinlijken geproduceerd was. We dronken wijn. Veel wijn. En we zeiden, zonder zelfs een schijn van onwaarheid, dat we elkaar gemist hadden, heel erg.

Ik maakte laatst foto’s van Roos en haar atelier, haar fijnste plek op aarde. We dronken kruidenthee uit plastic wegwerpbekers en luisterden muziek. We praatten weinig, want creativiteit vergt concentratie. Ik maakte foto’s van alles, in de vooruitstrevende maar relatief ijdele hoop het proces  dat ze doorliep en de sfeer die dat proces teweegbracht te vangen.

Ik portretteerde haar in de periode dat ze bezig was met het schilderen van haar nieuwste serie. “Een ras van Roos-meisjes schilder ik”, zei ze. Portretten van jonge vrouwen die je in zacht licht hun fragiele gezicht toewenden, terwijl onverklaarbare schaduwen hun gelaat vinden, volgen en vervormen. Kwetsbaar, dacht ik toen ze mij schilderde en het me liet zien. Nu de portretten af zijn, zie ik wat anders. Ik zie wel degelijk kwetsbaarheid, maar enkel in de meisjeslichamen, het zachte haar en de zoete lippen. Wat ik vooral zie, zijn de strijdbare ogen. Geen spiegels van de ziel maar een mogelijkheid tot weerkaatsing van je eigen onzekerheid.  Het is pure projectie. Jij ziet ons maar wij zien jou beter.

Stefanie  Loretta
Lys

‘Ze stroopte het vel zo van de hond, nadat het had geweekt in het water van de wc-pot’.

Dat had een man eens gezegd. Hij woonde in Huntsville, Louisiana, in een klein huis van hardboard plastic.

De man zag teckels uit wc-potten steken in een rijtje toiletten, in een hotel vlakbij zijn hardboard huis. Daar zou de man – hij zat in de riolering – een serie verouderde pvc-buizen vervangen. Hij trok nietsvermoedend een wc-deur open en daar zat er een. Een opgezwollen teckel. Zijn kop, dik en schuin hangend over de bril, had door het water alle lengte verloren. Snorharen staken naar voren, prikten, geholpen door de bril, omhoog door een grijzig vliesje, dat over wat eens bruine hondenogen waren geweest zat. Van de tong kwam dik slijm, dat langzaam langs de pot drupte en zo het enige geluid veroorzaakte dat er in de ruimte aanwezig was.

Als je erbij was geweest – zo om het hoekje naar de loodgieter had gekeken – had je misschien gedacht: wat staat die vent daar nou te kijken?
En als hij dan zijn rug wat had gebogen, daar voor die wc’s – nadat hij de honden had gezien en er allemaal emoties door zijn lijf flitsten waaronder hij gebukt ging – dacht je misschien dat hij zou gaan overgeven of dat hij ineens een hernia had opgelopen.

Even later zou je de man met trillende vingers de andere wc-deuren zien openen. En dan nog had je niet gezien wat hij zag: nog een teckel. En nog één. En nog ééntje daar weer naast, in de andere wc, die was kleiner. En in het laatste toilet, een groot uitgevallen urinoir, was de betreffende hond onder water gezakt.

Er was opeens een vrouw verschenen. Een dik Chinees dametje van middelbare leeftijd dat liep op rode schoentjes. Ze hupte de gang in, hield stil bij de loodgieter, keek hem niet aan, en ging, alsof het de normaalste zaak van de wereld was, een wc’tje in. Alleen bij het laatste toilet had de man gezien wat ze deed. Hij had zich al die tijd niet verroerd en was voor de laatste wc waarin hij had gekeken blijven staan. De dame hurkte voor de pot, wipte een scalpel uit haar handtas en hield die in het licht van het schommelende peertje in de wc. Even werd de man verblind. De vrouw deed het deskundig, zag hij toen hij weer kon zien, want ze maakte maar een paar spetters bloed bij het afrollen van het vel. Een babyroze stuk hond bleef over, als ongaar biggenvlees. Al die beelden bij elkaar, gebeurtenissen die de man van z’n leven nog nooit had gezien, zelfs niet op de Amerikaanse tv-zenders waar hij naar keek, deden hem die zin uitspreken, de zin waardoor iedereen in de cafetaria hem had aangestaard:

‘Ze stroopte het vel zo van de hond, nadat het had geweekt in het water van de wc-pot.’

De man had het vrouwtje met de vellen over haar rug zien verdwijnen en was toen zelf ook maar gegaan. Als je de man dan weer zou zien zo van een afstandje, zou je zien hoe hij lijkbleek het hotel uit schuifelde. Weer zou je dan misschien denken: is er iets met u aan de hand, meneer?

Het was stil op straat en dat beviel de man helemaal niet. Misschien was de wereld in de tussentijd ingenomen door zombies die de huiden van honden afschraapten. Waar waren de normale mensen? In de dichtstbijzijnde cafetaria, genaamd Yamsee Sausages, prikte iemand iets van een bord. Een etend mens, een restaurant: daar was hij veilig. Aarzelend trok de man de deur open, liep voorzichtig naar de bar en keek later, zittend op een barkruk, een tijd lang naar de ober. De ober poetste de glazen, sneed citroenen, groette nieuwe gasten. Toen zo alles weer op zijn plaats viel en zelfs een beetje normaal leek, slaakte de man een zucht van verlichting en zei hardop, tot zijn stomste verbazing:

‘Ze stroopte het vel zo van de hond, nadat het had geweekt in het water van de wc-pot.’

En dat was het moment waarop iedereen de man aanstaarde alsof hij gek geworden was. Hij had immers iets heel raars gezegd. Het was eruit voor hij er erg in had. En hij had geen grapje, geen afwimpelend gebaar, nee niets om zichzelf uit de hachelijke situatie te redden, kunnen opbrengen. De zin bleef nog een tijdje nagalmen, ook toen de man al lang weg was. In de gesprekken van de gasten kwamen de woorden steeds weer terug: vel, hond, wc-pot, water, geweekt.

De man had het hotel nooit meer willen zien en hij was er nooit meer binnen geweest, al had hij al zijn gereedschap (peperdure slijptollen) en pvc-buizen (nieuw) op de gang laten staan. Hij was net als de meeste mensen oud geworden (83) en had, op het moment in de cafetaria na, geen woord meer over het vreemde voorval gerept. Ze waren alleen voor hem bestemd. Met als gevolg dat de beelden vrijwel niet vervaagden naarmate hij ouder werd. De Chinese vrouw met haar scalpel was, zoals ze opeens in het hotel had gestaan, op haar rode schoentjes het hoofd van de man binnen geglipt, waar ze, zolang hij leefde, een teckel zijn vel afnam.

‘Dat zit er bij ons niet in’ was de gevleugelde uitspraak van mijn moeder. Of het nu ging om balgevoel, een wiskundeknobbel, grote borsten of krullen maakte niet uit. Het zat er bij ons niet in. Tot vervelens toe bleef moeder haar mantra herhalen en zo schiep zij onze meest intieme band; wij tegenover de buitenwereld waar mensen lachten, sportten en op vakantie gingen, waar kinderen konden zwemmen en tennissen en een gezonde bruine kleur hadden en hagelwitte tanden. Wij waren anders, buitenstaanders.

De eerste dagen van mijn leven schijn ik mijn ogen niet te hebben geopend. Geen grote blauwe kijkers die de wereld om zich heen verkenden, niks geen spiegels van de ziel. Ik hield beide ogen strak samengeknepen.
‘Je was net een pasgeboren hondje,’ zegt mijn vader. Het klinkt als een verwijt.
‘Het verpestte de sfeer,’ legt moeder desgevraagd uit. ‘De vroedvrouw werd chagrijnig, de kraamhulp raakte in paniek en papa begon te huilen.’ Iedereen maakte zich zorgen behalve zij. Horen pasgeboren baby’s hun ogen meteen te openen? Dat wist zij helemaal niet. ‘En als ik dat al niet wist, hoe kon zo’n klein kindje dat dan weten?’ Moeder lacht zonder haar tanden te ontbloten. Het zal wel in de familie zitten, had ze onbekommerd gedacht. Zelf was ze helemaal in de wolken. ‘Wat kon er nu mis zijn met zo’n mooi meisje met zo’n fijnbesnaard gezichtje en dan die lieve kleine handjes waarmee je zo voorzichtig de lucht probeerde te grijpen.’
Na drie dagen was het feest voor iedereen. Heel voorzichtig opende ik mijn ogen. Ik deed het rustig aan, stukje bij beetje en om vier uur in de middag toonde ik twee smalle spleetjes.
‘Kijk, een Chineesje,’ riep mijn neefje die niet van de wieg was weg te slaan. Hij had net over China op school geleerd en was razend enthousiast. Wie wil er nou niet een Chineesje in de familie? Zijn teleurstelling was dan ook  groot toen hij de volgende dag opnieuw een kijkje kwam nemen. Het Chineesje was verdwenen, in plaats van de smalle spleetjes die hij zo bewonderd had, staarde twee grijsblauwe ogen hem onbewogen aan. Iedereen was opgelucht, mijn vader, de vroedvrouw, de kraamhulp, een tante die op bezoek was, onze buurvrouw. Alleen oom Johannes, die naar eigen zeggen een echt ‘mensenmens’ is, schudde meewarig zijn hoofd.
‘Toch is er iets mis met dat meisje,’ zei hij nadat hij me genadeloos had bestudeerd, ‘ze kijkt zo gereserveerd, dat kindje laat zichzelf niet kennen.’
Opnieuw maakte moeder zich geen zorgen. ‘Zelf had ik ook de nodige reserves tegenover mijn zwager.’ Ze zegt het met een knipoog, maar ineens bevriest haar gezicht. ‘Mensen met onze genen zouden eigenlijk geen kinderen moeten krijgen.’

alsof ik in het diepe val terwijl ik niet kan zwemmen
boven zie ik licht ik krijg geen lucht ik schrok de
longen uit mijn lijf ik trap met benen water sluit zich
boven me en traag als een kadaver zink ik zo verstikkend
langzaam dat ik opgelucht ben zodra de bodem in zicht is
ik kan niet dieper zinken dus spoedig is alles voorbij

een misrekening, meer niet,
onontkoombare kennis
die zich niet laat wegredeneren
– niet ongestraft niet

ook ik die niet kan zwemmen sterf niet als de bodem
bereikt is ook ik die niet kan zwemmen drijf als vanzelf
weer naar boven waar net genoeg tijd is om naar adem
te happen, om niet te verdrinken om nog eens te zinken
en al geef ik me over en laat ik alles lopen, ook dan

Het was niet druk op haar begrafenis. Vanwege haar onaangepaste gedrag en ongepaste eerlijkheid was moeder bij niemand geliefd. Zelfs haar eigen ouders mochten haar niet. Moeder was schrijver, maar heeft nooit iets gepubliceerd. Het jaar voordat ze stierf, maakte ze alleen nog gedichten, geschreven in een duister stamelsyntaxis waaraan geen touw was vast te knopen. Alleen haar laatste vers was helder als glas.

Op de begrafenis van moeder heb ik mijn vader voor het eerst in tijden weer gezien. Hij droeg een stropdas, wat hij anders nooit doet en hoefde niet te huilen, noch om de dood van moeder, noch om het weerzien met mij. Angstvallig hield hij zich groot. Ook opa en oma toonden geen enkele emotie. Ik liet mijn tranen de vrije loop. Niet omdat ik zo verdrietig was om de dood van moeder, maar omdat een begrafenis zo in en in triest is als er helemaal niemand huilt.

Hoewel moeder er altijd voor me was, was ik als kind veel alleen. Terwijl zij koekjes bakte, in haar dagboek schreef, en thee voor ons zette, sloop ik naar boven en pakte een boek. Vanachter mijn slaapkamerraam keek ik steels naar de kinderen uit onze straat. Als ze me zagen, zwaaide ik naar ze, maar nooit zwaaide er iemand terug.
‘De enige manier om vrienden te krijgen, is er één te zijn,’ vond mijn vader. Mooi gezegd, maar wel gelogen. Zo werkt het natuurlijk niet. Ik kan wel in mijn eentje van iemand houden zonder dat die persoon van mij houdt, ik kan zelfs in mijn eentje tot over mijn oren verliefd worden op iemand, maar ik kan niet in mijn eentje besluiten om vrienden met iemand te worden. Juist in de vriendschap moet de liefde van twee kanten komen.
Ook op school vond ik geen aansluiting. Integendeel.
Oom Johannes had gelijk. Er is wel degelijk iets mis met mij. Het duurde lang voordat ik het toe durfde geven, maar ik lijk sprekend op mijn moeder. Net als zij ben ik verschrikkelijk eenzelvig en ben ik berucht om mijn extreme eerlijkheid. Ik heb weinig interesse voor mensen die ik niet ken en mis de sociale vaardigheden om dit te verbloemen. Ik heb weinig gevoel voor schaamte en machtsverhoudingen, iets wat mij vaak in de problemen brengt.
Toen ik op mijn achttiende verjaardag een dikke roman kreeg van mijn oma, gaf ik het boek meteen weer terug.
‘Dat verhaal is verzonnen’ legde ik uit, ‘dat ga ik zeker niet lezen.’
‘Je bent precies je moeder,’ zei oma hoofdschuddend. Het was duidelijk geen compliment. Veel pijnlijker nog vond ze de begrafenis van onze buurvrouw. Daar condoleerde ik alleen haar echtgenoot, en niet haar volwassen kinderen. Toen oma me verontwaardigd vroeg wat me bezielde, begreep ik niet wat ze bedoelde. Ik kende die mensen toch helemaal niet.

Ik aard naar mijn moeder. Net als zij heb ik zo mijn reserves en pak ik alles extreem letterlijk op. Als iemand aan me vraagt ‘hoe gaat het?’ geef ik antwoord.
Soms duurt dit verslag meer dan een uur.
Vooral als klein kind belandde ik door mijn rechtlijnigheid regelmatig in vervelende situaties. Tijdens de jaarlijkse schoolreisjes ging het geheid mis. Zodra de klas rumoerig werd, raakte ik over de toeren. Toen juf Lieke van groep vijf eens wanhopig uitriep dat ze die dag niemand meer wilde horen, hield ik consequent de hele schooldag mijn mond. Pas toen ik weer thuis was, kwamen de tranen.
‘Het lijkt wel,’ zo vatte ik mijn gevoelens samen, ‘alsof ik vanaf mijn geboorte al alleen woon.’
‘Uiteindelijk wonen we allemaal een beetje alleen,’ zei mijn moeder zacht. Haar stem klonk eerder monotoon dan verdrietig.
‘Maar het is net,’ probeerde ik het nog eens, ‘alsof ik een eigen ervaringswereld heb met een andere taal en andere regels dan alle andere kinderen.’
‘Wat praat jij raar,’ zei mijn vader geërgerd, ‘wil je burgemeester worden of zo?’
‘Misschien wel,’ antwoordde ik zonder een spier te vertrekken.
Diezelfde zomer nog is hij vertrokken.

Problemen moet je in stukken hakken, leerde ik bij wiskunde, zodat je ze kunt overzien. Dat is tenminste een wijsheid waar je wat aan hebt. Meneer Peter heette de docent die dat vertelde en ik was meteen tot over mijn oren verliefd. Juffrouw Hermien was ook erg aardig en ook op haar werd ik verliefd. Ik heb altijd een zwak voor aardige mensen gehad. Juffrouw Hermien vertelde over de Derde wereld en dat daar kinderen waren met hele dikke buiken en dat dit van de honger kwam. Die kinderen waren pas zielig. Ik vatte weer moed. Op mijn twaalfde smeekte ik of ik naar de tandarts mocht net als iedereen en op korfbal en naar de kapper.
‘Nooit zal je worden als de rest,’ waarschuwde mijn moeder, maar ik kreeg mijn zin. Op korfbal mocht ik dan wel niet, maar wel naar de tandarts en op ballet, iets waar ik overigens niet goed in bleek te zijn en in de tweede les brak ik mijn arm.
‘Zie je wel,’ snoof mijn moeder, ‘dat soort dingen is niks voor ons.’
Ik heb meer dan een week geen woord met haar gesproken.

Praten deed ik sowieso niet erg veel, maar zingen des te meer. Na lang zeuren mocht ik eindelijk op een koor. Ik kreeg daar ook privéles, waar ik met meest van genoot, maar toen mijn zangdocente me vertelde dat ik meer gevoel in mijn stem moest leggen, begreep ik daar niets van. Mijn stem is toch niet iets waar ik iets anders in kan leggen? Na lang zoeken vond ik eindelijk de oplossing in een vuistdik boek over muziektheorie. Gevoel is een kwestie van timing, stond geschreven in dit zwaargewicht. Je dient nèt niet in de maat te zingen, want het publiek ervaart pas emotie in de muziek, wanneer je een fractie van een seconde afwijkt van de onveranderlijke puls van het metrum.
Ik deed wat geschreven stond en met succes.
Blijkbaar is er een storende factor tussen binnen- en buitenwereld, concludeerde ik. Wat ik voel, raakt de buitenwereld blijkbaar niet, en wellicht geldt dan voor het omgekeerde hetzelfde.

De diagnose ‘autist’ is voor het eerst door mijn klasgenootjes gesteld. De officiële diagnose volgde zeven jaar later, op een druilerige dinsdag in september. Verschillende testjes hadden reeds laten zien dat ik bijzonder hoog scoor in het autistisch spectrum, maar deze dinsdag toonde ook een MRI-scan aan dat de interactie tussen bepaalde neurale netwerken in mijn brein anders verloopt dan bij de meeste mensen. Dit verklaart waarom ik altijd alleen details zie en weinig zicht heb op onderlinge verbanden; omdat de prikkels in mijn hersenen niet samenkomen tot één geheel, zie ik eenvoudigweg geen samenhang. Althans niet meteen. Denken kan bij mij heel erg lang duren. Ook het herkennen van gevoelens en het verwerken van kleine gebeurtenissen duurt dagen en soms wel een week. Bij anderen wordt daardoor nog wel eens het misverstand gewekt dat ik ongevoelig zou zijn, maar niets is minder waar. De prikkels die ik binnenkrijg, zijn juist heftiger dan bij de meeste mensen, alleen de expressie komt veel later, stond in het rapport dat over mij is geschreven, en ook anders dan algemeen wordt verwacht.
Meestal als donderslag bij heldere hemel.

Ik ben er redelijk goed vanaf gekomen. Beter althans dan mijn moeder. Er leiden veel wegen naar Rome en met theoretisch inzicht kom je een heel eind. Bovendien ben ik geen extreem geval. Ik bonk niet met mijn hoofd tegen de muur en kan mezelf redden, maar het tikken van een klok, het druppelen van water uit een kapotte kraan, of het fladderen van een motvlinder kunnen mij tot razernij brengen. Te fel licht en harde kleuren zijn een marteling voor mij.
Voor de omgeving lijkt het dan net of ik altijd overdrijf en extreem kinderachtig ben, en dit word me steeds erg kwalijk genomen, maar tegen een blinde zeg je toch ook niet dat ie uit zijn doppen moet kijken als hij weer eens in het water dondert of voor de derde maal die dag iemand op zijn tenen trapt. De onrechtvaardigheid zit erin dat ik niet alleen wordt geacht mijn gedrag maar ook mijn gevoel aan te passen, maar als mensen dat zouden kunnen, was iedereen wellicht beter af.
Volgens de mensen die mij hebben onderzocht, is autisme aangeboren en erfelijk bepaald. Hun beklemmende verzoek heeft mijn moeder niet kunnen overhalen om zich ook te laten testen.
‘Wie als “ziek” wordt bestempeld wordt daar doorgaans niet veel beter op,’ zei ze bits. ‘Het is een waardeoordeel, meer niet.’
Nog geen half jaar later heeft zij zich van het leven beroofd.

Kinderen, je krijgt er zoveel voor terug, zeggen ze, maar dat is onzin. Je krijgt er weinig voor terug. Bijna niets. Mijn moeder heeft niet veel aan mij gehad. Net zo weinig als ik aan haar. Moeilijkheden genereren moeilijkheden, zeker bij mij; zodra het lastig wordt, gaat het niet om een optelsom maar om een vermenigvuldiging van problemen.
Het duurde drie dagen voordat ik durfde te kijken. Het duurde dertig jaar voordat ik eindelijk kon zien. Pas langzaam begon het tot me door te dringen. Autisme hoeft geen vloek te zijn, het kan ook worden gezien als een zegen.
‘De meest waardevolle rozenstruik is niet die met de minste doornen, maar die de mooiste rozen heeft,’ zei mijn moeder ooit. Ze had het van een dode dichter.
Natuurlijk, mensen zonder autistische trekken zijn veel prettiger in de omgang, maar ook aardige mensen kunnen stomvervelend zijn. Sommige mensen zijn zo aardig dat ze zich niet meer kunnen permitteren om ook nog eerlijk te zijn, sommige mensen zijn zo altruïstisch en zozeer in de buitenwereld geïnteresseerd dat zij elke innerlijke ervaring ontberen en hen niets anders resteert dan hopeloze oppervlakkigheid. In meer extreme gevallen zijn aardige mensen in staat zich zozeer aan de omgeving aan te passen dat ze zelf achter al hun maskerades verdwijnen. Als kameleons voegen zij zich naar hun omgeving tot ze zo flexibel zijn dat ze niet meer weten wat betrouwbaarheid inhoudt.

Juist door haar contextblindheid kon ik blindelings op mijn moeder vertrouwen. Een man een man, woord een woord, was haar op het lijf geschreven. Ze was zonder meer egocentrisch, maar egoïstisch was ze niet; ze richtte zich wel op zichzelf, maar stelde zichzelf daarmee nooit boven de ander. Dat zou volstrekt onlogisch zijn. Ook zorgvuldigheid staat hoog in elk vaandel. Roddel en achterklap is ons wezensvreemd, vals spel uitgesloten.

Na jarenlang mijn neus gestoten te hebben, heb ik eindelijk een modus gevonden om met mijn autistische trekken om te gaan; ik ben redelijk goed in staat om van de positieve kanten te profiteren en de negatieve kanten te verbloemen. Mijn gebrek aan elk strategisch vermogen heb ik getransformeerd tot een principe. Kwetsbaarheid is mijn kracht. Mijn onvermogen om sociaal wenselijk gedrag te vertonen, heb ik getransformeerd tot non-conformisme. Mijn gebrek aan intuïtie compenseer ik door een starre discursieve redeneertrant. Sommige mensen vatten dit op als intelligentie. Alleen ikzelf weet beter. Ik ben een overlevingsmachine.

Ooit hoop ik nog eens in de voetsporen te mogen treden van mijn moeder. Zij durfde haar nek uit te steken. Nee, ze durfde het eigenlijk niet, maar ze deed het. Nooit maakte zij zich druk om status, geld of fatsoen. Dankzij haar autistische ‘stoornis’ kon moeder zich volledig van de buitenwereld afsluiten om zich gepreoccupeerd bezig te houden met haar eigen interesse: de juiste woorden, de juiste toon, de juiste stijl. Als geen ander was ze in staat om zich te focussen. Eén ding weet ik zeker. Zonder een spoor van autisme zou er helemaal geen kunst, literatuur of wetenschap bestaan. Zonder autisme zou er niet worden geschreven.

Je wilt met me praten
wel hier en wel nu.
Maar praten verveelt me.
Zullen we mooi weer spelen?
Dan ben ik de paraplu.

Irene Wiersma – zie ook Vers in de Etalage

Er wordt veel gepraat
maar weinig gezegd.
Iets over de taart
dat-ie – uiteraard – goed smaakt
en over dat die kleine
alweer ra ra groot is geworden.
De woorden glijden traag
over geasfalteerde wegen
van Monden tot Oren
liften soms door naar
het hoger gelegen
Verbaasde Wenkbrauw
en laten zich dan met
het schudden van het hoofd
op de gevloerklede grond vallen
waar grote, lompe schoenen
als afscheid over ze heen walsen.

Arme woorden
inhoudsloos
en dan ook nog
zo’n kort leven.

Deken

Kalende
roestende
me niet latende
proestende
soms pratende
maar meestal
gekluisterd aan
luisterend oor zijnde,

je bent een deken
rond een cactus.
Hoe zacht je streling ook,
steken zal ik en
dit in de wind slaan
zal je herinneren aan
ingroeiende weerhaakjes,
gevlogen behagen en
aan weerszijden langzaam
terugkrabbelende nagels.

Ik zou van je winnen
bij het wedstrijdsteken
maar we doen dat nooit.
Jij doet dat nooit.
Je bent immers
een deken.

Jaloezie jegens kamerplanten

Beste
diep warme
donker ogende
knap geleerde
nooit schuin
marcherende
niet oud lijkende
maar onderhand
wel moeten zijnde
Meneer.

Ik waardeer uw
speelse kuiltjes
lachende fijn
zinnig bijdehante
- tussen de regels door -
geplaatste zinnen,
van op het randje
ik hoef niet te zoeken
ik vind ze, ze vallen.

Kijk eens naar onze jassen
die mouw aan mouw
aan de kapstok hangen.
Het is duidelijk dat ze branden.
Hopelijk brandt de uwe
niet helemaal af,
de uwe die straks
over uw schouder
mee naar huis mag,
als de klok vijf uur slaat
en u opgelucht uw kamer verlaat
terwijl de planten voor de ramen
- die niets hebben te klagen -
zachtjes mokken en balen.
Laat ze stil zijn!
Laat ze gaan slapen!
Morgen zijn ze potdorie alweer
de hele dag met u samen.

—
Van Irene Wiersma verscheen onlangs de dichtbundel Wat u?, waarin gedichten over het ingewikkelde leven van alledag zich afwisselen met klassieke lofzangen op de drie muzen Zwaan, Meneer en M.
De bundel Wat u? is hier te koop.